अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

कुष्ठिनं स्नेहपानेन पूर्वं सर्वम् उपाचरेत् । (१।३)

तत्र वातोत्तरे तैलं घृतं वा साधितं हितम् ॥ (१।४)

दशमूलामृतैरण्डशार्ङ्गष्टामेषशृङ्गिभिः । (२।१)

पटोलनिम्बकटुकादार्वीपाठादुरालभाः ॥ (२।२)

पर्पटं त्रायमाणां च पलांशं पाचयेद् अपाम् । (३।१)

द्व्याढके ऽष्टांशशेषेण तेन कर्षोन्मितैस् तथा ॥ (३।२)

त्रायन्तीमुस्तभूनिम्बकलिङ्गकणचन्दनैः । (४।१)

सर्पिषो द्वादशपलं पचेत् तत् तिक्तकं जयेत् ॥ (४।२)

पित्तकुष्ठपरीसर्पपिटिकादाहतृड्भ्रमान् । (५।१)

कण्डूपाण्ड्वामयान् गण्डान् दुष्टनाडीव्रणापचीः ॥ (५।२)

विस्फोटविद्रधीगुल्मशोफोन्मादमदान् अपि । (६।१)

हृद्रोगतिमिरव्यङ्गग्रहणीश्वित्रकामलाः ॥ (६।२)

भगन्दरम् अपस्मारम् उदरं प्रदरं गरम् । (७।१)

अर्शोऽस्रपित्तम् अन्यांश्च सुकृच्छ्रान् पित्तजान् गदान् ॥ (७।२)

सप्तच्छदः पर्पटकः शम्याकः कटुका वचा । (८।१)

त्रिफला पद्मकं पाठा रजन्यौ शारिवे कणे ॥ (८।२)

निम्बचन्दनयष्ट्याह्वविशालेन्द्रयवामृताः । (९।१)

किराततिक्तकं सेव्यं वृषो मूर्वा शतावरी ॥ (९।२)

पटोलातिविषामुस्तात्रायन्तीधन्वयासकम् । (१०।१)

तैर् जले ऽष्टगुणे सर्पिर् द्विगुणामलकीरसे ॥ (१०।२)

सिद्धं तिक्तान् महातिक्तं गुणैरभ्यधिकं मतम् । (११।१)

कफोत्तरे घृतं सिद्धं निम्बसप्ताह्वचित्रकैः ॥ (११।२)

कुष्ठोषणवचाशालप्रियालचतुरङ्गुलैः । (१२।१)

सर्वेषु चारुष्करजं तौवरं सार्षपं पिबेत् ॥ (१२।२)

स्नेहं घृतं वा कृमिजित्पथ्याभल्लातकैः शृतम् । (१३।१)

आरग्वधस्य मूलेन शतकृत्वः शृतं घृतम् ॥ (१३।२)

पिबन् कुष्ठं जयत्याशु भजन् सखदिरं जलम् । (१४।१)

एभिरेव यथास्वं च स्नेहैरभ्यञ्जनं हितम् ॥ (१४।२)

स्निग्धस्य शोधनं योज्यं विसर्पे यद् उदाहृतम् । (१५।१)

ललाटहस्तपादेषु सिराश्चास्य विमोक्षयेत् ॥ (१५।२)

प्रच्छानम् अल्पके कुष्ठे शृङ्गाद्याश्च यथायथम् । (१६।१)

स्नेहैराप्याययेच्चैनं कुष्ठघ्नैरन्तरान्तरा ॥ (१६।२)

मुक्तरक्तविरिक्तस्य रिक्तकोष्ठस्य कुष्ठिनः । (१७।१)

प्रभञ्जनस् तथा ह्यस्य न स्याद् देहप्रभञ्जनः ॥ (१७।२)

वासामृतानिम्बवरापटोलव्याघ्रीकरञ्जोदककल्कपक्वम् । (१८।१)

सर्पिर् विसर्पज्वरकामलास्रकुष्ठापहं वज्रकम् आमनन्ति ॥ (१८।२)

त्रिफलात्रिकटुद्विकण्टकारीकटुकाकुम्भनिकुम्भराजवृक्षैः । (१९।१)

सवचातिविषाग्निकैः सपाठैः पिचुभागैर् नववज्रदुग्धमुष्ट्या ॥ (१९।२)

पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थम् एभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च । (२०।१)

कुष्ठश्वित्रप्लीहवर्ध्माश्मगुल्मान् हन्यात् कृच्छ्रांस् तन् महावज्रकाख्यम् ॥ (२०।२)

दन्त्याढकम् अपां द्रोणे पक्त्वा तेन घृतं पचेत् । (२१।१)

धामार्गवपले पीतं तद् ऊर्ध्वाधो विशुद्धिकृत् ॥ (२१।२)

आवर्तकीतुलां द्रोणे पचेद् अष्टांशशेषितम् । (२२।१)

तन्मूलैस् तत्र निर्यूहे घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ (२२।२)

पीत्वा तद् एकदिवसान्तरितं सुजीर्णे भुञ्जीत कोद्रवम् असंस्कृतकाञ्जिकेन । (२३।१)

कुष्ठं किलासम् अपचीं च विजेतुम् इच्छन् इच्छन् प्रजां च विपुलां ग्रहणं स्मृतिं च ॥ (२३।२)

यतेर् लेलीतकवसा क्षौद्रजातीरसान्विता । (२४।१)

कुष्ठघ्नी समसर्पिर् वा सगायत्र्यसनोदका ॥ (२४।२)

शालयो यवगोधूमाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः । (२५।१)

मुद्गा मसूरास् तुवरी तिक्तशाकानि जाङ्गलम् ॥ (२५।२)

वरापटोलखदिरनिम्बारुष्करयोजितम् । (२६।१)

मद्यान्यौषधगर्भाणि मथितं चेन्दुराजिमत् ॥ (२६।२)

अन्नपानं हितं कुष्ठे न त्वम्ललवणोषणम् । (२७।१)

दधिदुग्धगुडानूपतिलमाषांस् त्यजेत्तराम् ॥ (२७।२)

पटोलमूलत्रिफलाविशालाः पृथक्त्रिभागापचितत्रिशाणाः । (२८।१)

स्युस् त्रायमाणा कटुरोहिणी च भागार्धिके नागरपादयुक्ते ॥ (२८।२)

एतत् पलं जर्जरितं विपक्वं जले पिबेद् दोषविशोधनाय । (२९।१)

जीर्णे रसैर् धन्वमृगद्विजानां पुराणशाल्योदनम् आददीत ॥ (२९।२)

कुष्ठं किलासं ग्रहणीप्रदोषम् अर्शांसि कृच्छ्राणि हलीमकं च । (३०।१)

षड्रात्रयोगेन निहन्ति चैतद्धृद्वस्तिशूलं विषमज्वरं च ॥ (३०।२)

विडङ्गसारामलकाभयानां पलत्रयं त्रीणि पलानि कुम्भात् । (३१।१)

गुडस्य च द्वादश मासम् एष जितात्मनां हन्त्युपयुज्यमानः ॥ (३१।२)

कुष्ठश्वित्रश्वासकासोदरार्शोमेहप्लीहग्रन्थिरुग्जन्तुगुल्मान् । (३२।१)

सिद्धं योगं प्राह यक्षो मुमुक्षोर् भिक्षोः प्राणान् माणिभद्रः किलेमम् ॥ (३२।२)

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापद्मकातिविषाकणाः । (३३।१)

मूर्वापटोलीद्विनिशापाठातिक्तेन्द्रवारुणीः ॥ (३३।२)

सकलिङ्गवचास् तुल्या द्विगुणाश्च यथोत्तरम् । (३४।१)

लिह्याद् दन्तीत्रिवृद्ब्राह्मीश् चूर्णिता मधुसर्पिषा ॥ (३४।२)

कुष्ठमेहप्रसुप्तीनां परमं स्यात् तद् औषधम् । (३५।१)

वराविडङ्गकृष्णा वा लिह्यात् तैलाज्यमाक्षिकैः ॥ (३५।२)

काकोदुम्बरिकावेल्लनिम्बाब्दव्योषकल्कवान् । (३६।१)

हन्ति वृक्षकनिर्यूहः पानात् सर्वांस् त्वगामयान् ॥ (३६।२)

कुटजाग्निनिम्बनृपतरुखदिरासनसप्तपर्णनिर्यूहे । (३७।१)

सिद्धा मधुघृतयुक्ताः कुष्ठघ्नीर् भक्षयेद् अभयाः । (३७।२)

दार्वीखदिरनिम्बानां त्वक्क्वाथः कुष्ठसूदनः ॥ (३७।३)

निशोत्तमानिम्बपटोलमूलतिक्तावचालोहितयष्टिकाभिः । (३८।१)

कृतः कषायः कफपित्तकुष्ठं सुसेवितो धर्म इवोच्छिनत्ति ॥ (३८।२)

एभिरेव च शृतं घृतम् उख्यं भेषजैर् जयति मारुतकुष्ठम् । (३९।१)

कल्पयेत् खदिरनिम्बगुडूचीदेवदारुरजनीः पृथग् एवम् ॥ (३९।२)

पाठादार्वीवह्निघुणेष्टाकटुकाभिर् मूत्रं युक्तं शक्रयवैश्चोष्णजलं वा । (४०।१)

कुष्ठी पीत्वा मासम् अरुक् स्याद् गुदकीली मेही शोफी पाण्डुरजीर्णी कृमिमांश्च ॥ (४०।२)

लाक्षादन्तीमधुरसवराद्वीपिपाठाविडङ्गप्रत्यक्पुष्पीत्रिकटुरजनीसप्तपर्णाटरूषम् । (४१।१)

रक्ता निम्बं सुरतरु कृतं पञ्चमूल्यौ च चूर्णं पीत्वा मासं जयति हितभुग् गव्यमूत्रेण कुष्ठम् ॥ (४१।२)

निशाकणानागरवेल्लतौवरं सवह्निताप्यं क्रमशो विवर्धितम् । (४२।१)

गवाम्बुपीतं वटकीकृतं तथा निहन्ति कुष्ठानि सुदारुणान्यपि ॥ (४२।२)

त्रिकटूत्तमातिलारुष्कराज्यमाक्षिकसितोपलाविहिता । (४३।१)

गुटिका रसायनं कुष्ठजिच्च वृष्या च सप्तसमा ॥ (४३।२)

चन्द्रशकलाग्निरजनीविडङ्गतुवरास्थ्यरुष्करत्रिफलाभिः । (४४।१)

वटका गुडांशकॢप्ताः समस्तकुष्ठानि नाशयन्त्यभ्यस्ताः ॥ (४४।२)

विडङ्गभल्लातकवाकुचीनां सद्वीपिवाराहिहरीतकीनाम् । (४५।१)

सलाङ्गलीकृष्णतिलोपकुल्या गुडेन पिण्डी विनिहन्ति कुष्ठम् ॥ (४५।२)

शशाङ्कलेखा सविडङ्गसारा सपिप्पलीका सहुताशमूला । (४६।१)

सायोमला सामलका सतैला कुष्ठानि कृच्छ्राणि निहन्ति लीढा ॥ (४६।२)

पथ्यातिलगुडैः पिण्डी कुष्ठं सारुष्करैर् जयेत् । (४७।१)

गुडारुष्करजन्तुघ्नसोमराजीकृताथवा ॥ (४७।२)

विडङ्गाद्रिजतुक्षौद्रसर्पिष्मत् खादिरं रजः । (४८।१)

किटिभश्वित्रदद्रूघ्नं खादेन् मितहिताशनः ॥ (४८।२)

सितातैलकृमिघ्नानि धात्र्ययोमलपिप्पलीः । (४९।१)

लिहानः सर्वकुष्ठानि जयत्यतिगुरूण्यपि ॥ (४९।२)

मुस्तं व्योषं त्रिफला मञ्जिष्ठा दारु पञ्चमूले द्वे । (५०।१)

सप्तच्छदनिम्बत्वक् सविशाला चित्रको मूर्वा ॥ (५०।२)

चूर्णं तर्पणभागैर् नवभिः संयोजितं समध्वंशम् । (५१।१)

नित्यं कुष्ठनिबर्हणम् एतत् प्रायोगिकं खादन् ॥ (५१।२)

श्वयथुं सपाण्डुरोगं श्वित्रं ग्रहणीप्रदोषम् अर्शांसि । (५२।१)

वर्ध्मभगन्दरपिटिकाकण्डूकोठापचीर् हन्ति ॥ (५२।२)

रसायनप्रयोगेण तुवरास्थीनि शीलयेत् । (५३।१)

भल्लातकं वाकुचिकां वह्निमूलं शिलाह्वयम् ॥ (५३।२)

इति दोषे विजिते ऽन्तस्त्वक्स्थे शमनं बहिः प्रलेपादि हितम् । (५४।१)

तीक्ष्णालेपोत्क्लिष्टं कुष्ठं हि विवृद्धिम् एति मलिने देहे ॥ (५४।२)

स्थिरकठिनमण्डलानां कुष्ठानां पोटलैर् हितः स्वेदः । (५५।१)

स्विन्नोत्सन्नं कुष्ठं शस्त्रैर् लिखितं प्रलेपनैर् लिम्पेत् ॥ (५५।२)

येषु न शस्त्रं क्रमते स्पर्शेन्द्रियनाशनेषु कुष्ठेषु । (५६।१)

तेषु निपात्यः क्षारो रक्तं दोषं च विस्राव्य ॥ (५६।२)

लेपो ऽतिकठिनपरुषे सुप्ते कुष्ठे स्थिरे पुराणे च । (५७।१)

पीतागदस्य कार्यो विषैः समन्त्रो ऽगदैश्चानु ॥ (५७।२)

स्तब्धानि सुप्तसुप्तान्यस्वेदनकण्डुलानि कुष्ठानि । (५८।१)

घृष्टानि शुष्कगोमयफेनकशस्त्रैः प्रदेह्यानि ॥ (५८।२)

मुस्ता त्रिफला मदनं करञ्ज आरग्वधः कलिङ्गयवाः । (५९।१)

सप्ताह्वकुष्ठफलिनीदार्व्यः सिद्धार्थकं स्नानम् ॥ (५९।२)

एष कषायो वमनं विरेचनं वर्णकस् तथोद्घर्षः । (६०।१)

त्वग्दोषकुष्ठशोफप्रबाधनः पाण्डुरोगघ्नः ॥ (६०।२)

करवीरनिम्बकुटजाच्छम्याकाच्चित्रकाच्च मूलानाम् । (६१।१)

मूत्रे दर्वीलेपी क्वाथो लेपेन कुष्ठघ्नः ॥ (६१।२)

श्वेतकरवीरमूलं कुटजकरञ्जात् फलं त्वचो दार्व्याः । (६२।१)

सुमनःप्रवालयुक्तो लेपः कुष्ठापहः सिद्धः ॥ (६२।२)

शैरीषी त्वक् पुष्पं कार्पास्या राजवृक्षपत्त्राणि । (६३।१)

पिष्टा च काकमाची चतुर्विधः कुष्ठहा लेपः ॥ (६३।२)

व्योषसर्षपनिशागृहधूमैर् यावशूकपटुचित्रककुष्ठैः । (६४।१)

कोलमात्रगुटिकार्धविषांशा श्वित्रकुष्ठहरणो वरलेपः ॥ (६४।२)

निम्बं हरिद्रे सुरसं पटोलं कुष्ठाश्वगन्धे सुरदारु शिग्रुः । (६५।१)

ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डा च चूर्णानि समानि कुर्यात् ॥ (६५।२)

तैस् तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तम् उद्वर्तयितुं यतेत । (६६।१)

तथास्य कण्डूः पिटिकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति ॥ (६६।२)

मुस्तामृतासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लककुष्ठलोध्राः । (६७।१)

गन्धोपलः सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक् ॥ (६७।२)

तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णान्येतानि दद्याद् अवचूर्णनार्थम् । (६८।१)

दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चेति तथा न सन्ति ॥ (६८।२)

स्नुग्गण्डे सर्षपात् कल्कः कुकूलानलपाचितः । (६९।१)

लेपाद् विचर्चिकां हन्ति रागवेग इव त्रपाम् ॥ (६९।२)

मनःशिलाले मरिचानि तैलम् आर्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः । (७०।१)

तथा करञ्जप्रपुनाटबीजं कुष्ठान्वितं गोसलिलेन पिष्टम् ॥ (७०।२)

गुग्गुलुमरिचविडङ्गैः सर्षपकासीससर्जरसमुस्तैः । (७१।१)

श्रीवेष्टकालगन्धैर् मनःशिलाकुष्ठकम्पिल्लैः ॥ (७१।२)

उभयहरिद्रासहितैश्चाक्रिकतैलेन मिश्रितैरेभिः । (७२।१)

दिनकरकराभितप्तैः कुष्ठं घृष्टं च नष्टं च ॥ (७२।२)

मरिचं तमालपत्त्रं कुष्ठं समनःशिलं सकासीसम् । (७३।१)

तैलेन युक्तम् उषितं सप्ताहं भाजने ताम्रे ॥ (७३।२)

तेनालिप्तं सिध्मं सप्ताहाद् घर्मसेविनो ऽपैति । (७४।१)

मासान् नवं किलासं स्नानेन विना विशुद्धस्य ॥ (७४।२)

मयूरकक्षारजले सप्तकृत्वः परिस्रुते । (७५।१)

सिद्धं ज्योतिष्मतीतैलम् अभ्यङ्गात् सिध्मनाशनम् ॥ (७५।२)

वायसजङ्घामूलं वमनीपत्त्राणि मूलकाद् बीजम् । (७६।१)

तक्रेण भौमवारे लेपः सिध्मापहः सिद्धः ॥ (७६।२)

रेज़ेप्त् गेगेन् विपादिकाजीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकं पयस् तुत्थम् । (७७।१)

एष घृततैलपाकः सिद्धः सिद्धे च सर्जरसः ॥ (७७।२)

देयः समधूच्छिष्टो विपादिका तेन नश्यति ह्यक्ता । (७८।१)

चर्मैककुष्ठकिटिभं कुष्ठं शाम्यत्यलसकं च ॥ (७८।२)

मूलं सप्ताह्वात् त्वक् शिरीषाश्वमाराद् अर्कान् मालत्याश्चित्रकास्फोतनिम्बात् । (७९।१)

बीजं कारञ्जं सार्षपं प्रापुनाटम् श्रेष्ठा जन्तुघ्नं त्र्यूषणं द्वे हरिद्रे ॥ (७९।२)

तैलं तैलं साधितं तैः समूत्रैस् त्वग्दोषाणां दुष्टनाडीव्रणानाम् । (८०।१)

अभ्यङ्गेन श्लेष्मवातोद्भवानां नाशायालं वज्रकं वज्रतुल्यम् ॥ (८०।२)

एरण्डतार्क्ष्यघननीपकदम्बभार्गीकम्पिल्लवेल्लफलिनीसुरवारुणीभिः । (८१।१)

निर्गुण्ड्यरुष्करसुराह्वसुवर्णदुग्धाश्रीवेष्टगुग्गुलुशिलापटुतालविश्वैः ॥ (८१।२)

तुल्यस्नुगर्कदुग्धं सिद्धं तैलं स्मृतं महावज्रम् । (८२।१)

अतिशयितवज्रकगुणं श्वित्रार्शोग्रन्थिमालाघ्नम् ॥ (८२।२)

कुष्ठाश्वमारभृङ्गार्कमूत्रस्नुक्क्षीरसैन्धवैः । (८३।१)

तैलं सिद्धं विषापहम् अभ्यङ्गात् कुष्ठजित् परम् ॥ (८३।२)

सिद्धं सिक्थकसिन्दूरपुरतुत्थकतार्क्ष्यजैः । (८४।१)

कच्छूं विचर्चिकां चाशु कटुतैलं निबर्हति ॥ (८४।२)

लाक्षा व्योषं प्रापुनाटं च बीजं सश्रीवेष्टं कुष्ठसिद्धार्थकाश्च । (८५।१)

तक्रोन्मिश्रः स्याद्धरिद्रा च लेपो दद्रूषूक्तो मूलकोत्थं च बीजम् ॥ (८५।२)

चित्रकशोभाञ्जनकौ गुडूच्यपामार्गदेवदारूणि । (८६।१)

खदिरो धवश्च लेपः श्यामा दन्ती द्रवन्ती च ॥ (८६।२)

लाक्षारसाञ्जनैलाः पुनर्नवा चेति कुष्ठिनां लेपाः । (८७।१)

दधिमण्डयुताः पादैः षट् प्रोक्ता मारुतकफघ्नाः ॥ (८७।२)

जलवाप्यलोहकेसरपत्त्रप्लवचन्दनमृणालानि । (८८।१)

भागोत्तराणि सिद्धं प्रलेपनं पित्तकफकुष्ठे ॥ (८८।२)

तिक्तघृतैर् धौतघृतैरभ्यङ्गो दह्यमानकुष्ठेषु । (८९।१)

तैलैश्चन्दनमधुकप्रपौण्डरीकोत्पलयुतैश्च ॥ (८९।२)

क्लेदे प्रपतति चाङ्गे दाहे विस्फोटके च चर्मदले । (९०।१)

शीताः प्रदेहसेका व्यधनविरेकौ घृतं तिक्तम् ॥ (९०।२)

खदिरवृषनिम्बकुटजाः श्रेष्ठाकृमिजित्पटोलमधुपर्ण्यः । (९१।१)

अन्तर् बहिः प्रयुक्ताः कृमिकुष्ठनुदः सगोमूत्राः ॥ (९१।२)

वातोत्तरेषु सर्पिर् वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु । (९२।१)

पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्रे ॥ (९२।२)

ये लेपाः कुष्ठानां युज्यन्ते निर्हृतास्रदोषाणाम् । (९३।१)

संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर् भवति तेषाम् ॥ (९३।२)

दोषे हृते ऽपनीते रक्ते बाह्यान्तरे कृते शमने । (९४।१)

स्नेहे च कालयुक्ते न कुष्ठम् अतिवर्तते साध्यम् ॥ (९४।२)

बहुदोषः संशोध्यः कुष्ठी बहुशो ऽनुरक्षता प्राणान् । (९५।१)

दोषे ह्यतिमात्रहृते वायुर् हन्याद् अबलम् आशु ॥ (९५।२)

पक्षात् पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेयान् मासान् मासाच्छोधनान्यप्यधस्तात् । (९६।१)

शुद्धिर् मूर्ध्नि स्यात् त्रिरात्रात् त्रिरात्रात् षष्ठे षष्ठे मास्यसृङ्मोक्षणं च ॥ (९६।२)

यो दुर्वान्तो दुर्विरिक्तो ऽथवा स्यात् कुष्ठी दोषैरुद्धतैर् व्याप्यते ऽसौ । (९७।१)

निःसंदेहं यात्यसाध्यत्वम् एवं तस्मात् कृत्स्नान् निर्हरेद् अस्य दोषान् ॥ (९७।२)

व्रतदमयमसेवात्यागशीलाभियोगो द्विजसुरगुरुपूजा सर्वसत्त्वेषु मैत्री । (९८।१)

शिवशिवसुतताराभास्कराराधनानि प्रकटितमलपापं कुष्ठम् उन्मूलयन्ति ॥ (९८।२)