अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā
AHS, 1, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश् छर्दनानि ॥ (१।२)
viduladahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāś chardanāni ||
शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि ॥ (२।२)
śamyākakampillakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni ||
मदनकुटजकुष्ठदेवदालीमधुकवचादशमूलदारुरास्नाः । (३।१)
madanakuṭajakuṣṭhadevadālīmadhukavacādaśamūladārurāsnāḥ |
यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि ॥ (३।२)
yavamiśikṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni ||
वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च । (४।१)
vellāpāmārgavyoṣadārvīsurālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca |
सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्य् उत्तमाङ्गम् ॥ (४।२)
sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣyaśailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayanty uttamāṅgam ||
वायुं वीरतरादिश् च विदार्यादिश् च नाशयेत् ॥ (५।२)
vāyuṃ vīratarādiś ca vidāryādiś ca nāśayet ||
दूर्वानन्ता निम्बवासात्मगुप्ता गुन्द्राभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः । (६।१)
dūrvānantā nimbavāsātmaguptā gundrābhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ |
न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश् च पित्तम् ॥ (६।२)
nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ sārivādiś ca pittam ||
आरग्वधादिर् अर्कादिर् मुष्ककाद्यो ऽसनादिकः । (७।१)
āragvadhādir arkādir muṣkakādyo 'sanādikaḥ |
जीवन्तीकाकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च । (८।१)
jīvantīkākolyau mede dve mudgamāṣaparṇyau ca |
विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकालीवृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः । (९।१)
vidāripañcāṅgulavṛścikālīvṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ |
कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी ॥ (९।२)
kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī ||
विदार्यादिर् अयं हृद्यो बृंहणो वातपित्तहा । (१०।१)
vidāryādir ayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vātapittahā |
यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान् ॥ (११।२)
yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān ||
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्ध्यः शृङ्ग्य् अमृता दश जीवनसंज्ञाः । (१२।१)
padmakapuṇḍrau vṛddhitugarddhyaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ |
स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः ॥ (१२।२)
stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ ||
परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम् । (१३।१)
parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam |
राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित् ॥ (१३।२)
rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit ||
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचीपाठान्वितम् । (१५।१)
paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcīpāṭhānvitam |
निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिम् अरोचकं कामलाम् ॥ (१५।२)
nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamim arocakaṃ kāmalām ||
पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नम् अग्निकृत् ॥ (१६।२)
pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnam agnikṛt ||
भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्मसप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः ॥ (१७।२)
bhūnimbasairyakapaṭolakarañjayugmasaptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ ||
कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः ॥ (१८।२)
kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशपामेषशृङ्ग्यः । (१९।१)
asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśapāmeṣaśṛṅgyaḥ |
त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छागकर्णाश्वकर्णाः ॥ (१९।२)
trihimatalapalāśā joṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ ||
वरुणादिवरुणसैर्यकयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्वविषाणिकाः । (२१।१)
varuṇādivaruṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ |
द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः ॥ (२१।२)
dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ ||
वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति । (२२।१)
varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati |
आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम् ॥ (२२।२)
āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim ||
ऊषकादिऊषकस् तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम् । (२३।१)
ūṣakādiūṣakas tutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam |
वीरतरादिवेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेदगोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः । (२४।१)
vīratarādivellantarāraṇikabūkavṛṣāśmabhedagokaṇṭaketkaṭasahācarabāṇakāśāḥ |
वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्राभल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः ॥ (२४।२)
vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrābhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ ||
वर्गो वीरतराद्यो ऽयं हन्ति वातकृतान् गदान् । (२५।१)
vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vātakṛtān gadān |
लोध्रशाबरकलोध्रपलाशा जिङ्गिनीसरलकट्फलयुक्ताः । (२६।१)
lodhraśābarakalodhrapalāśā jiṅginīsaralakaṭphalayuktāḥ |
कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः ॥ (२६।२)
kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ ||
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या । (२८।१)
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |
प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः ॥ (२८।२)
pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ ||
सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः । (३०।१)
surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ |
क्षवकसरसीभार्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टी भूस्तृणो भूतकेशी ॥ (३०।२)
kṣavakasarasībhārgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī ||
गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोऽर्शःकफशुक्रजित् ॥ (३२।२)
gulmamehāśmarīpāṇḍumedo'rśaḥkaphaśukrajit ||
वत्सकमूर्वाभार्गीकटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम् । (३३।१)
vatsakamūrvābhārgīkaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram |
एला पाठाजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः ॥ (३३।२)
elā pāṭhājājī kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ ||
जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति । (३४।१)
jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti |
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद् रजो योजनवल्ल्य् अनन्ता । (३७।१)
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmād rajo yojanavally anantā |
मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुंनागशीतं मदनीयहेतुः ॥ (३७।२)
mānadrumo mocarasaḥ samaṅgā puṃnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ ||
अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः । (३८।१)
ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ |
लोध्रं धातकीबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः ॥ (३८।२)
lodhraṃ dhātakībilvapeśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ ||
गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ । (३९।१)
gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
संधानीयौ हितौ पित्ते व्रणानाम् अपि रोपणौ ॥ (३९।२)
saṃdhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau ||
मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ताभल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः । (४०।१)
mustāvacāgnidviniśādvitiktābhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ |
कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनिस्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश् च ॥ (४०।२)
kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yonistanyāmayaghnā malapācanāś ca ||
न्यग्रोधपिप्पलसदाफललोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः । (४१।१)
nyagrodhapippalasadāphalalodhrayugmaṃ jambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ |
प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दीकोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम् ॥ (४१।२)
plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandīkolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam ||
न्यग्रोधादिर् गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधनः । (४२।१)
nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhanaḥ |
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्त्रतगरस्थौणेयजातीरसाः । (४३।१)
elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ spṛkkācorakacocapattratagarasthauṇeyajātīrasāḥ |
शुक्तिर् व्याघ्रनखो ऽमराह्वम् अगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुंनागनागाह्वयम् । (४३।२)
śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥ puṃnāganāgāhvayam |
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणाशङ्खिनीचर्मसाह्वा । (४४।१)
śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇāśaṅkhinīcarmasāhvā |
बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरसस् तीक्ष्णवृक्षात् फलानि । (४४।३)
bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni |
श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम् ॥ (४४।४)
śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram ||
त्रयस्त्रिंशद् इति प्रोक्ता वर्गास् तेषु त्व् अलाभतः । (४५।१)
trayastriṃśad iti proktā vargās teṣu tv alābhataḥ |
युञ्ज्यात् तद्विधम् अन्यच् च द्रव्यं जह्याद् अयौगिकम् ॥ (४५।२)
yuñjyāt tadvidham anyac ca dravyaṃ jahyād ayaugikam ||
एते वर्गा दोषदूष्याद्य् अपेक्ष्य कल्कक्वाथस्नेहलेहादियुक्ताः । (४६।१)
ete vargā doṣadūṣyādy apekṣya kalkakvāthasnehalehādiyuktāḥ |
पाने नस्ये ऽन्वासने ऽन्तर् बहिर् वा लेपाभ्यङ्गैर् घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान् ॥ (४६।२)
pāne nasye 'nvāsane 'ntar bahir vā lepābhyaṅgair ghnanti rogān sukṛcchrān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.