अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā

AHS, 1, 15

15 of 120 · 90 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.2१.२

विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश् छर्दनानि ॥ (१।२)

viduladahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāś chardanāni ||

2.2२.२

शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि ॥ (२।२)

śamyākakampillakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni ||

3.1३.१

मदनकुटजकुष्ठदेवदालीमधुकवचादशमूलदारुरास्नाः । (३।१)

madanakuṭajakuṣṭhadevadālīmadhukavacādaśamūladārurāsnāḥ |

3.2३.२

यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि ॥ (३।२)

yavamiśikṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni ||

4.1४.१

वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च । (४।१)

vellāpāmārgavyoṣadārvīsurālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca |

4.2४.२

सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्य् उत्तमाङ्गम् ॥ (४।२)

sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣyaśailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayanty uttamāṅgam ||

5.1५.१

भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम् । (५।१)

bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśamūlaṃ balādvayam |

5.2५.२

वायुं वीरतरादिश् च विदार्यादिश् च नाशयेत् ॥ (५।२)

vāyuṃ vīratarādiś ca vidāryādiś ca nāśayet ||

6.1६.१

दूर्वानन्ता निम्बवासात्मगुप्ता गुन्द्राभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः । (६।१)

dūrvānantā nimbavāsātmaguptā gundrābhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ |

6.2६.२

न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश् च पित्तम् ॥ (६।२)

nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ sārivādiś ca pittam ||

7.1७.१

आरग्वधादिर् अर्कादिर् मुष्ककाद्यो ऽसनादिकः । (७।१)

āragvadhādir arkādir muṣkakādyo 'sanādikaḥ |

7.2७.२

सुरसादिः समुस्तादिर् वत्सकादिर् बलासजित् ॥ (७।२)

surasādiḥ samustādir vatsakādir balāsajit ||

8.1८.१

जीवन्तीकाकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च । (८।१)

jīvantīkākolyau mede dve mudgamāṣaparṇyau ca |

8.2८.२

ऋषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः ॥ (८।२)

ṛṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ ||

9.1९.१

विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकालीवृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः । (९।१)

vidāripañcāṅgulavṛścikālīvṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ |

9.2९.२

कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी ॥ (९।२)

kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī ||

10.1१०.१

विदार्यादिर् अयं हृद्यो बृंहणो वातपित्तहा । (१०।१)

vidāryādir ayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vātapittahā |

10.2१०.२

शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः ॥ (१०।२)

śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ ||

11.1११.१

सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम् । (११।१)

sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam |

11.2११.२

यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान् ॥ (११।२)

yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān ||

12.1१२.१

पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्ध्यः शृङ्ग्य् अमृता दश जीवनसंज्ञाः । (१२।१)

padmakapuṇḍrau vṛddhitugarddhyaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ |

12.2१२.२

स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः ॥ (१२।२)

stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ ||

13.1१३.१

परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम् । (१३।१)

parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam |

13.2१३.२

राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित् ॥ (१३।२)

rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit ||

14.1१४.१

अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम् । (१४।१)

añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam |

14.2१४.२

सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत् ॥ (१४।२)

sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut ||

15.1१५.१

पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचीपाठान्वितम् । (१५।१)

paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcīpāṭhānvitam |

15.2१५.२

निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिम् अरोचकं कामलाम् ॥ (१५।२)

nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamim arocakaṃ kāmalām ||

16.1१६.१

गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम् । (१६।१)

guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam |

16.2१६.२

पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नम् अग्निकृत् ॥ (१६।२)

pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnam agnikṛt ||

17.2१७.२

भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्मसप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः ॥ (१७।२)

bhūnimbasairyakapaṭolakarañjayugmasaptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ ||

18.1१८.१

आरग्वधादिर् जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान् । (१८।१)

āragvadhādir jayati chardikuṣṭhaviṣajvarān |

18.2१८.२

कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः ॥ (१८।२)

kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||

19.1१९.१

असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशपामेषशृङ्ग्यः । (१९।१)

asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśapāmeṣaśṛṅgyaḥ |

19.2१९.२

त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छागकर्णाश्वकर्णाः ॥ (१९।२)

trihimatalapalāśā joṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ ||

20.1२०.१

असनादिर् विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन् । (२०।१)

asanādir vijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn |

20.2२०.२

पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः ॥ (२०।२)

pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ ||

21.1२१.१

वरुणादिवरुणसैर्यकयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्वविषाणिकाः । (२१।१)

varuṇādivaruṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ |

21.2२१.२

द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः ॥ (२१।२)

dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ ||

22.1२२.१

वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति । (२२।१)

varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati |

22.2२२.२

आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम् ॥ (२२।२)

āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim ||

23.1२३.१

ऊषकादिऊषकस् तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम् । (२३।१)

ūṣakādiūṣakas tutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam |

23.2२३.२

सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम् ॥ (२३।२)

saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥkaphāpaham ||

24.1२४.१

वीरतरादिवेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेदगोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः । (२४।१)

vīratarādivellantarāraṇikabūkavṛṣāśmabhedagokaṇṭaketkaṭasahācarabāṇakāśāḥ |

24.2२४.२

वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्राभल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः ॥ (२४।२)

vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrābhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ ||

25.1२५.१

वर्गो वीरतराद्यो ऽयं हन्ति वातकृतान् गदान् । (२५।१)

vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vātakṛtān gadān |

25.2२५.२

अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः ॥ (२५।२)

aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāharaḥ ||

26.1२६.१

लोध्रशाबरकलोध्रपलाशा जिङ्गिनीसरलकट्फलयुक्ताः । (२६।१)

lodhraśābarakalodhrapalāśā jiṅginīsaralakaṭphalayuktāḥ |

26.2२६.२

कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः ॥ (२६।२)

kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ ||

27.1२७.१

एष लोध्रादिको नाम मेदःकफहरो गणः । (२७।१)

eṣa lodhrādiko nāma medaḥkaphaharo gaṇaḥ |

27.2२७.२

योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः ॥ (२७।२)

yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||

28.1२८.१

अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या । (२८।१)

arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |

28.2२८.२

प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः ॥ (२८।२)

pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ ||

29.1२९.१

अयम् अर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः । (२९।१)

ayam arkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ |

29.2२९.२

कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद् व्रणशोधनः ॥ (२९।२)

kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||

30.1३०.१

सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः । (३०।१)

surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ |

30.2३०.२

क्षवकसरसीभार्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टी भूस्तृणो भूतकेशी ॥ (३०।२)

kṣavakasarasībhārgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī ||

31.1३१.१

सुरसादिर् गणः श्लेष्ममेदःकृमिनिषूदनः । (३१।१)

surasādir gaṇaḥ śleṣmamedaḥkṛminiṣūdanaḥ |

31.2३१.२

प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः ॥ (३१।२)

pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||

32.2३२.२

गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोऽर्शःकफशुक्रजित् ॥ (३२।२)

gulmamehāśmarīpāṇḍumedo'rśaḥkaphaśukrajit ||

33.1३३.१

वत्सकमूर्वाभार्गीकटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम् । (३३।१)

vatsakamūrvābhārgīkaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram |

33.2३३.२

एला पाठाजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः ॥ (३३।२)

elā pāṭhājājī kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ ||

34.1३४.१

जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति । (३४।१)

jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti |

34.2३४.२

चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः ॥ (३४।२)

calakaphamedaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ ||

35.2३५.२

हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः ॥ (३५।२)

haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ ||

36.1३६.१

वचाहरिद्रादिगणाव् आमातीसारनाशनौ । (३६।१)

vacāharidrādigaṇāv āmātīsāranāśanau |

36.2३६.२

मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ ॥ (३६।२)

medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau ||

37.1३७.१

प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद् रजो योजनवल्ल्य् अनन्ता । (३७।१)

priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmād rajo yojanavally anantā |

37.2३७.२

मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुंनागशीतं मदनीयहेतुः ॥ (३७।२)

mānadrumo mocarasaḥ samaṅgā puṃnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ ||

38.1३८.१

अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः । (३८।१)

ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ |

38.2३८.२

लोध्रं धातकीबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः ॥ (३८।२)

lodhraṃ dhātakībilvapeśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ ||

39.1३९.१

गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ । (३९।१)

gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |

39.2३९.२

संधानीयौ हितौ पित्ते व्रणानाम् अपि रोपणौ ॥ (३९।२)

saṃdhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau ||

40.1४०.१

मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ताभल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः । (४०।१)

mustāvacāgnidviniśādvitiktābhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ |

40.2४०.२

कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनिस्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश् च ॥ (४०।२)

kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yonistanyāmayaghnā malapācanāś ca ||

41.1४१.१

न्यग्रोधपिप्पलसदाफललोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः । (४१।१)

nyagrodhapippalasadāphalalodhrayugmaṃ jambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ |

41.2४१.२

प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दीकोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम् ॥ (४१।२)

plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandīkolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam ||

42.1४२.१

न्यग्रोधादिर् गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधनः । (४२।१)

nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhanaḥ |

42.2४२.२

मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः ॥ (४२।२)

medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ ||

43.1४३.१

एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्त्रतगरस्थौणेयजातीरसाः । (४३।१)

elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ spṛkkācorakacocapattratagarasthauṇeyajātīrasāḥ |

43.2४३.२

शुक्तिर् व्याघ्रनखो ऽमराह्वम् अगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुंनागनागाह्वयम् । (४३।२)

śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥ puṃnāganāgāhvayam |

43.3४३.३

एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति । (४३।३)

elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati |

43.4४३.४

वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः ॥ (४३।४)

varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭikākoṭhanāśanaḥ ||

44.1४४.१

श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणाशङ्खिनीचर्मसाह्वा । (४४।१)

śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇāśaṅkhinīcarmasāhvā |

44.3४४.३

बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरसस् तीक्ष्णवृक्षात् फलानि । (४४।३)

bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni |

44.4४४.४

श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम् ॥ (४४।४)

śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram ||

45.1४५.१

त्रयस्त्रिंशद् इति प्रोक्ता वर्गास् तेषु त्व् अलाभतः । (४५।१)

trayastriṃśad iti proktā vargās teṣu tv alābhataḥ |

45.2४५.२

युञ्ज्यात् तद्विधम् अन्यच् च द्रव्यं जह्याद् अयौगिकम् ॥ (४५।२)

yuñjyāt tadvidham anyac ca dravyaṃ jahyād ayaugikam ||

46.1४६.१

एते वर्गा दोषदूष्याद्य् अपेक्ष्य कल्कक्वाथस्नेहलेहादियुक्ताः । (४६।१)

ete vargā doṣadūṣyādy apekṣya kalkakvāthasnehalehādiyuktāḥ |

46.2४६.२

पाने नस्ये ऽन्वासने ऽन्तर् बहिर् वा लेपाभ्यङ्गैर् घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान् ॥ (४६।२)

pāne nasye 'nvāsane 'ntar bahir vā lepābhyaṅgair ghnanti rogān sukṛcchrān ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

AHS, 1, 15

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit