अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā
AHS, 1, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
वात:: त्रेअत्मेन्त्वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु । (१।१)
vāta:: treatmentvātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu |
स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्य् अभ्यङ्गमर्दनम् ॥ (१।२)
svādvamlalavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅgamardanam ||
वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम् । (२।१)
veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭikagauḍikam |
दीपनैः पाचनैः स्निग्धाः स्नेहाश् चानेकयोनयः । (३।१)
dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāś cānekayonayaḥ |
पित्त:: त्रेअत्मेन्त्पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर् विरेचनम् । (४।१)
pitta:: treatmentpittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svāduśītair virecanam |
कण्ठे गुणानां हाराणां मणीनाम् उरसा धृतिः ॥ (५।२)
kaṇṭhe guṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnām urasā dhṛtiḥ ||
प्रदोषश् चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमो ऽनिलः ॥ (६।२)
pradoṣaś candramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo 'nilaḥ ||
अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः संदिग्धमुग्धवाक् । (७।१)
ayantraṇasukhaṃ mitraṃ putraḥ saṃdigdhamugdhavāk |
छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः ॥ (७।२)
chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīlavibhūṣitāḥ ||
शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्य् उद्यानदीर्घिकाः । (८।१)
śītāmbudhārāgarbhāṇi gṛhāṇy udyānadīrghikāḥ |
सौम्या भावाः पयः सर्पिर् विरेकश् च विशेषतः ॥ (९।२)
saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpir virekaś ca viśeṣataḥ ||
कफ:: त्रेअत्मेन्त्श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम् । (१०।१)
kapha:: treatmentśleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanarecanam |
अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम् ॥ (१०।२)
annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam ||
दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः । (११।१)
dīrghakālasthitaṃ madyaṃ ratiprītiḥ prajāgaraḥ |
अनेकरूपो व्यायामश् चिन्ता रूक्षं विमर्दनम् ॥ (११।२)
anekarūpo vyāyāmaś cintā rūkṣaṃ vimardanam ||
विशेषाद् वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नम् औषधम् । (१२।१)
viśeṣād vamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medoghnam auṣadham |
त्रेअत्मेन्त् अल्सो ड़ोर् संनिपात एत्च्।उपक्रमः पृथग् दोषान् यो ऽयम् उद्दिश्य कीर्तितः । (१३।१)
treatment also for saṃnipāta etc.upakramaḥ pṛthag doṣān yo 'yam uddiśya kīrtitaḥ |
संसर्गसंनिपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत् ॥ (१३।२)
saṃsargasaṃnipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet ||
ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते । (१४।१)
graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute |
चय एव जयेद् दोषं कुपितं त्व् अविरोधयन् । (१५।१)
caya eva jayed doṣaṃ kupitaṃ tv avirodhayan |
प्रयोगः शमयेद् व्याधिम् एकं यो ऽन्यम् उदीरयेत् । (१६।१)
prayogaḥ śamayed vyādhim ekaṃ yo 'nyam udīrayet |
नासौ विशुद्धः शुद्धस् तु शमयेद् यो न कोपयेत् ॥ (१६।२)
nāsau viśuddhaḥ śuddhas tu śamayed yo na kopayet ||
वात:: चौसिन्ग् अ दिसेअसेव्यायामाद् ऊष्मणस् तैक्ष्ण्याद् अहिताचरणाद् अपि । (१७।१)
vāta:: causing a diseasevyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyād ahitācaraṇād api |
कोष्ठाच् छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान् मारुतस्य च ॥ (१७।२)
koṣṭhāc chākhāsthimarmāṇi drutatvān mārutasya ca ||
दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात् । (१८।१)
doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt |
वृद्ध्याभिष्यन्दनात् पाकात् कोष्ठं वायोश् च निग्रहात् ॥ (१८।२)
vṛddhyābhiṣyandanāt pākāt koṣṭhaṃ vāyoś ca nigrahāt ||
तत्रस्थाश् च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः । (१९।१)
tatrasthāś ca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ |
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्य् अन्याश्रयेष्व् अपि ॥ (१९।२)
te kālādibalaṃ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api ||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयाम् अबलेषु तु । (२०।१)
tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyām abaleṣu tu |
कुर्याच् चिकित्सां स्वाम् एव बलेनान्याभिभाविषु ॥ (२०।२)
kuryāc cikitsāṃ svām eva balenānyābhibhāviṣu ||
आगन्तुं शमयेद् दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा । (२१।१)
āgantuṃ śamayed doṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā |
प्रायस् तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्य् आतुरांश् चिरम् ॥ (२१।२)
prāyas tiryaggatā doṣāḥ kleśayanty āturāṃś ciram ||
कुर्यान् न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम् । (२२।१)
kuryān na teṣu tvarayā dehāgnibalavit kriyām |
शमयेत् तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठम् आनयेत् ॥ (२२।२)
śamayet tān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭham ānayet ||
ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश् च यथासन्नं विनिर्हरेत् । (२३।१)
jñātvā koṣṭhaprapannāṃś ca yathāsannaṃ vinirharet |
लिङ्गं मलानां सामानां निरामाणां विपर्ययः ॥ (२४।२)
liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ viparyayaḥ ||
रस:: आम:: देड़िनितिओनूष्मणो ऽल्पबलत्वेन धातुम् आद्यम् अपाचितम् । (२५।१)
rasa:: āma:: definitionūṣmaṇo 'lpabalatvena dhātum ādyam apācitam |
अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्यो ऽन्योन्यमूर्छनात् । (२६।१)
anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo 'nyonyamūrchanāt |
कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्य् आमस्य सम्भवम् ॥ (२६।२)
kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya sambhavam ||
दोष:: सामआमेन तेन संपृक्ता दोषा दूष्याश् च दूषिताः । (२७।१)
doṣa:: sāmaāmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāś ca dūṣitāḥ |
सामा इत्य् उपदिश्यन्ते ये च रोगास् तदुद्भवाः ॥ (२७।२)
sāmā ity upadiśyante ye ca rogās tadudbhavāḥ ||
सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत् । (२८।१)
sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet |
लीनान् धातुष्व् अनुत्क्लिष्टान् फलाद् आमाद् रसान् इव ॥ (२८।२)
līnān dhātuṣv anutkliṣṭān phalād āmād rasān iva ||
आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर् दुर्निर्हरत्वतः । (२९।१)
āśrayasya hi nāśāya te syur durnirharatvataḥ |
दोष:: शोधन ओड़् ~पाचनैर् दीपनैः स्नेहैस् तान् स्वेदैश् च परिष्कृतान् ॥ (२९।२)
doṣa:: śodhana of ~pācanair dīpanaiḥ snehais tān svedaiś ca pariṣkṛtān ||
शोधयेच् छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम् । (३०।१)
śodhayec chodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam |
औड़्नह्मे वोन् मेदिक्। ड़्र् वेर्स्छ्। दोषस्थानस्हन्त्य् आशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यम् आमाशयान् मलान् ॥ (३०।२)
Aufnahme von Medik. fr versch. doṣasthānashanty āśu yuktaṃ vaktreṇa dravyam āmāśayān malān ||
घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद् गुदेन च । (३१।१)
ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānād gudena ca |
उत्क्लिष्टान् अध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम् ॥ (३१।२)
utkliṣṭān adha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam ||
धारयेद् औषधैर् दोषान् विधृतास् ते हि रोगदाः । (३२।१)
dhārayed auṣadhair doṣān vidhṛtās te hi rogadāḥ |
प्रवृत्तान् प्राग् अतो दोषान् उपेक्षेत हिताशिनः ॥ (३२।२)
pravṛttān prāg ato doṣān upekṣeta hitāśinaḥ ||
विबद्धान् पाचनैस् तैस् तैः पाचयेन् निर्हरेत वा । (३३।१)
vibaddhān pācanais tais taiḥ pācayen nirhareta vā |
एxत्रच्तिओन् ओड़् दोष अन्द् सेअसोन्स्श्रावणे कार्त्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात् ॥ (३३।२)
extraction of doṣa and seasonsśrāvaṇe kārttike caitre māsi sādhāraṇe kramāt ||
ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीन् आशु निर्हरेत् । (३४।१)
grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīn āśu nirharet |
अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः ॥ (३४।२)
atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ ||
संधौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत् । (३५।१)
saṃdhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet |
स्वस्थवृत्तम् अभिप्रेत्य व्याधौ व्याधिवशेन तु ॥ (३५।२)
svasthavṛttam abhipretya vyādhau vyādhivaśena tu ||
कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम् । (३६।१)
kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham |
प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ॥ (३६।२)
prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||
युञ्ज्याद् अनन्नम् अन्नादौ मध्ये ऽन्ते कवलान्तरे । (३७।१)
yuñjyād anannam annādau madhye 'nte kavalāntare |
ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशि चौषधम् ॥ (३७।२)
grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśi cauṣadham ||
व्याने ऽन्ते प्रातराशस्य सायमाशस्य तूत्तरे । (३९।१)
vyāne 'nte prātarāśasya sāyamāśasya tūttare |
ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि ॥ (३९।२)
grāsagrāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani ||
मुहुर् मुहुर् विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु । (४०।१)
muhur muhur viṣacchardihidhmātṛṭśvāsakāsiṣu |
योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश् चित्रैर् अरोचके ॥ (४०।२)
yojyaṃ sabhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiś citrair arocake ||
कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्गं लघुभोजिनाम् । (४१।१)
kampākṣepakahidhmāsu sāmudgaṃ laghubhojinām |
ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते ॥ (४१।२)
ūrdhvajatruvikāreṣu svapnakāle praśasyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.