अथातस्तिमिरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

तिमिरं काचतां याति काचो ऽप्यान्ध्यम् उपेक्षया । (१।३)

नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद् द्रुतम् ॥ (१।४)

तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणे ऽपां पादशेषिते । (२।१)

तत्क्वाथे द्विगुणक्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ (२।२)

प्रपौण्डरीककाकोलीपिप्पलीलोध्रसैन्धवैः । (३।१)

शताह्वामधुकद्राक्षासितादारुफलत्रयैः ॥ (३।२)

कार्षिकैर् निशि तत् पीतं तिमिरापहरं परम् । (४।१)

द्राक्षाचन्दनमञ्जिष्ठाकाकोलीद्वयजीवकैः ॥ (४।२)

सिताशतावरीमेदापुण्ड्राह्वमधुकोत्पलैः । (५।१)

पचेज्जीर्णघृतप्रस्थं समक्षीरं पिचून्मितैः ॥ (५।२)

हन्ति तत् काचतिमिररक्तराजीशिरोरुजः । (६।१)

पटोलनिम्बकटुकादार्वीसेव्यवरावृषम् ॥ (६।२)

सधन्वयासत्रायन्तीपर्पटं पालिकं पृथक् । (७।१)

प्रस्थम् आमलकानां च क्वाथयेन् नल्वणे ऽम्भसि ॥ (७।२)

तदाढके ऽर्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात् पचेत् । (८।१)

मुस्तभूनिम्बयष्ट्याह्वकुटजोदीच्यचन्दनैः ॥ (८।२)

सपिप्पलीकैस्तत् सर्पिर् घ्राणकर्णास्यरोगजित् । (९।१)

विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत् ॥ (९।२)

विशेषाच्छुक्रतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहहृत् । (१०।१)

त्रिफलाष्टपलं क्वाथ्यं पादशेषं जलाढके ॥ (१०।२)

तेन तुल्यपयस्केन त्रिफलापलकल्कवान् । (११।१)

अर्धप्रस्थो घृतात् सिद्धः सितया माक्षिकेण वा ॥ (११।२)

युक्तं पिबेत् तत् तिमिरी तद्युक्तं वा वरारसम् । (१२।१)

यष्टीमधुद्विकाकोलीव्याघ्रीकृष्णामृतोत्पलैः ॥ (१२।२)

पालिकैः ससिताद्राक्षैर् घृतप्रस्थं पचेत् समैः । (१३।१)

अजाक्षीरवरावसामार्कवस्वरसैः पृथक् ॥ (१३।२)

महात्रैफलम् इत्येतत् परं दृष्टिविकारजित् । (१४।१)

त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि ॥ (१४।२)

यष्टीमधुकसंयुक्तां मधुना च परिप्लुताम् । (१५।१)

मासम् एकं हिताहारः पिबन्न् आमलकोदकम् ॥ (१५।२)

सौपर्णं लभते चक्षुरित्याह भगवान् निमिः । (१६।१)

ताप्यायोहेमयष्ट्याह्वसिताजीर्णाज्यमाक्षिकैः ॥ (१६।२)

संयोजिता यथाकामं तिमिरघ्नी वरा वरा । (१७।१)

सघृतं वा वराक्वाथं शीलयेत् तिमिरामयी ॥ (१७।२)

अपूपसूपसक्तून् वा त्रिफलाचूर्णसंयुतान् । (१८।१)

पायसं वा वरायुक्तं शीतं समधुशर्करम् ॥ (१८।२)

प्रातर् भक्तस्य वा पूर्वम् अद्यात् पथ्यां पृथक् पृथक् । (१९।१)

मृद्वीकाशर्कराक्षौद्रैः सततं तिमिरातुरः ॥ (१९।२)

स्रोतोजांशांश्चतुःषष्टिं ताम्रायोरूप्यकाञ्चनैः । (२०।१)

युक्तान् प्रत्येकम् एकांशैरन्धमूषोदरस्थितान् ॥ (२०।२)

ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस्तच्च निषेचयेत् । (२१।१)

रसस्कन्धकषायेषु सप्तकृत्वः पृथक् पृथक् ॥ (२१।२)

वैडूर्यमुक्ताशङ्खानां त्रिभिर् भागैर् युतं ततः । (२२।१)

चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत तत् सर्वतिमिरापहम् ॥ (२२।२)

मांसीत्रिजातकायःकुङ्कुमनीलोत्पलाभयातुत्थैः । (२३।१)

सितकाचशङ्खफेनकमरिचाञ्जनपिप्पलीमधुकैः ॥ (२३।२)

चन्द्रे ऽश्विनीसनाथे सुचूर्णितैरञ्जयेद् युगलं अक्ष्णोः । (२४।१)

तिमिरार्मरक्तराजीकण्डूकाचादिशमम् इच्छन् ॥ (२४।२)

मरिचवरलवणभागौ भागौ द्वौ कणसमुद्रफेनाभ्याम् । (२५।१)

सौवीरभागनवकं चित्रायां चूर्णितं कफामयजित् ॥ (२५।२)

द्राक्षामृणालीस्वरसे क्षीरमद्यवसासु च । (२६।१)

पृथक् दिव्याप्सु स्रोतोजं सप्तकृत्वो निषेचयेत् ॥ (२६।२)

तच्चूर्णितं स्थितं शङ्खे दृक्प्रसादनम् अञ्जनम् । (२७।१)

शस्तं सर्वाक्षिरोगेषु विदेहपतिनिर्मितम् ॥ (२७।२)

निर्दग्धं बादराङ्गारैस्तुत्थं चेत्थं निषेचितम् । (२८।१)

क्रमादजापयःसर्पिःक्षौद्रे तस्मात् पलद्वयम् ॥ (२८।२)

कार्षिकैस्ताप्यमरिचस्रोतोजकटुकानतैः । (२९।१)

पटुलोध्रशिलापथ्याकणैलाञ्जनफेनकैः ॥ (२९।२)

युक्तं पलेन यष्ट्याश्च मूषान्तर्ध्मातचूर्णितम् । (३०।१)

हन्ति काचार्मनक्तान्ध्यरक्तराजीः सुशीलितः ॥ (३०।२)

चूर्णो विशेषात् तिमिरं भास्करो भास्करो यथा । (३१।१)

त्रिंशद्भागा भुजङ्गस्य गन्धपाषाणपञ्चकम् ॥ (३१।२)

शुल्बतालकयोर् द्वौ द्वौ वङ्गस्यैको ऽञ्जनात् त्रयम् । (३२।१)

अन्धमूषीकृतं ध्मातं पक्वं विमलम् अञ्जनम् ॥ (३२।२)

तिमिरान्तकरं लोके द्वितीय इव भास्करः । (३३।१)

गोमूत्रे छगणरसे ऽम्लकाञ्जिके च स्त्रीस्तन्ये हविषि विषे च माक्षिके च । (३३।२)

यत् तुत्थं ज्वलितम् अनेकशो निषिक्तं तत् कुर्याद् गरुडसमं नरस्य चक्षुः ॥ (३३।३)

श्रेष्ठाजलं भृङ्गरसं सविषाज्यम् अजापयः । (३४।१)

यष्टीरसं च यत् सीसं सप्तकृत्वः पृथक् पृथक् ॥ (३४।२)

तप्तं तप्तं पायितं तच्छलाका नेत्रे युक्ता साञ्जनानञ्जना वा । (३५।१)

तैमिर्यार्मस्रावपैच्छिल्यपैल्लं कण्डूं जाड्यं रक्तराजीं च हन्ति ॥ (३५।२)

रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ तयोस्तुल्यम् अथाञ्जनम् । (३६।१)

ईषत्कर्पूरसंयुक्तम् अञ्जनं तिमिरापहम् ॥ (३६।२)

यो गृध्रस्तरुणरविप्रकाशगल्लस्तस्यास्यं समयमृतस्य गोशकृद्भिः । (३७।१)

निर्दग्धं समघृतम् अञ्जनं च पेष्यं योगो ऽयं नयनबलं करोति गार्ध्रम् ॥ (३७।२)

कृष्णसर्पवदने सहविष्कं दग्धम् अञ्जननिःसृतधूमम् । (३८।१)

चूर्णितं नलदपत्त्रविमिश्रं भिन्नतारम् अपि रक्षति चक्षुः ॥ (३८।२)

कृष्णसर्पं मृतं न्यस्य चतुरश्चापि वृश्चिकान् । (३९।१)

क्षीरकुम्भे त्रिसप्ताहं क्लेदयित्वा प्रमन्थयेत् ॥ (३९।२)

तत्र यन्नवनीतं स्यात् पुष्णीयात् तेन कुक्कुटम् । (४०।१)

अन्धस्तस्य पुरीषेण प्रेक्षते ध्रुवम् अञ्जनात् ॥ (४०।२)

कृष्णसर्पवसा शङ्खः कतकात् फलम् अञ्जनम् । (४१।१)

रसक्रियेयम् अचिराद् अन्धानां दर्शनप्रदा ॥ (४१।२)

मरिचानि दशार्धपिचुस्ताप्यात् तुत्थात् पलं पिचुर् यष्ट्याः । (४२।१)

क्षीरार्द्रदग्धम् अञ्जनम् अप्रतिसाराख्यम् उत्तमं तिमिरे ॥ (४२।२)

अक्षबीजमरिचामलकत्वक्तुत्थयष्टिमधुकैर् जलपिष्टैः । (४३।१)

छाययैव गुटिकाः परिशुष्का नाशयन्ति तिमिराण्यचिरेण ॥ (४३।२)

मरिचामलकजलोद्भवतुत्थाञ्जनताप्यधातुभिः क्रमवृद्धैः । (४४।१)

षण्माक्षिक इति योगस्तिमिरार्मक्लेदकाचकण्डूहन्ता ॥ (४४।२)

रत्नानि रूप्यं स्फटिकं सुवर्णं स्रोतोऽञ्जनं ताम्रम् अयः सशङ्खं । (४५।१)

कुचन्दनं लोहितगैरिकं च चूर्णाञ्जनं सर्वदृगामयघ्नम् ॥ (४५।२)

तिलतैलम् अक्षतैलं भृङ्गस्वरसो ऽसनाच्च निर्यूहः । (४६।१)

आयसपात्रविपक्वं करोति दृष्टेर् बलं नस्यम् ॥ (४६।२)

दोषानुरोधेन च नैकशस्तं स्नेहास्रविस्रावणरेकनस्यैः । (४७।१)

उपाचरेद् अञ्जनमूर्धवस्तिवस्तिक्रियातर्पणलेपसेकैः ॥ (४७।२)

सामान्यं साधनम् इदं प्रतिदोषम् अतः शृणु ॥ (४८।१)

वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा घृतम् । (४९।१)

क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्कपक्वं पिबेत् ततः ॥ (४९।२)

त्रिफलापञ्चमूलानां कषायं क्षीरसंयुतम् । (५०।१)

एरण्डतैलसंयुक्तं योजयेच्च विरेचनम् ॥ (५०।२)

समूलजालजीवन्तीतुलां द्रोणे ऽम्भसः पचेत् । (५१।१)

अष्टभागस्थिते तस्मिंस्तैलप्रस्थं पयःसमे ॥ (५१।२)

बलात्रितयजीवन्तीवरीमूलैः पलोन्मितैः । (५२।१)

यष्टीपलैश्चतुर्भिश्च लोहपात्रे विपाचयेत् ॥ (५२।२)

लोह एव स्थितं मासं नावनाद् ऊर्ध्वजत्रुजान् । (५३।१)

वातपित्तामयान् हन्ति तद् विशेषाद् दृगाश्रयान् ॥ (५३।२)

केशास्यकन्धरास्कन्धपुष्टिलावण्यकान्तिदम् । (५४।१)

सितैरण्डजटासिंहीफलदारुवचानतैः ॥ (५४।२)

घोषया बिल्वमूलैश्च तैलं पक्वं पयोऽन्वितम् । (५५।१)

नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातश्लेष्मामयार्तिजित् ॥ (५५।२)

वसाञ्जने च वैयाघ्री वाराही वा प्रशस्यते । (५६।१)

गृध्राहिकुक्कुटोत्था वा मधुकेनान्विता पृथक् ॥ (५६।२)

प्रत्यञ्जने च स्रोतोजं रसक्षीरघृते क्रमात् । (५७।१)

निषिक्तं पूर्ववद् योज्यं तिमिरघ्नम् अनुत्तमम् ॥ (५७।२)

न चेद् एवं शमं याति ततस्तर्पणम् आचरेत् । (५८।१)

शताह्वाकुष्ठनलदकाकोलीद्वययष्टिभिः ॥ (५८।२)

प्रपौण्डरीकसरलपिप्पलीदेवदारुभिः । (५९।१)

सर्पिरष्टगुणक्षीरं पक्वं तर्पणम् उत्तमम् ॥ (५९।२)

मेदसस्तद्वद् ऐणेयाद् दुग्धसिद्धात् खजाहतात् । (६०।१)

उद्धृतं साधितं तेजो मधुकोशीरचन्दनैः ॥ (६०।२)

श्वाविच्छल्यकगोधानां दक्षतित्तिरिबर्हिणाम् । (६१।१)

पृथक् पृथग् अनेनैव विधिना कल्पयेद् वसाम् ॥ (६१।२)

प्रसादनं स्नेहनं च पुटपाकं प्रयोजयेत् । (६२।१)

वातपीनसवच्चात्र निरूहं सानुवासनम् ॥ (६२।२)

पित्तजे तिमिरे सर्पिर् जीवनीयफलत्रयैः । (६३।१)

विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम् ॥ (६३।२)

शर्करैलात्रिवृच्चूर्णैर् मधुयुक्तैर् विरेचयेत् । (६४।१)

सुशीतान् सेकलेपादीन् युञ्ज्यान् नेत्रास्यमूर्धसु ॥ (६४।२)

शारिवापद्मकोशीरमुक्ताशाबरचन्दनैः । (६५।१)

वर्तिः शस्ताञ्जने चूर्णस्तथा पत्त्रोत्पलाञ्जनैः ॥ (६५।२)

सनागपुष्पकर्पूरयष्ट्याह्वस्वर्णगैरिकैः । (६६।१)

सौवीराञ्जनतुत्थकशृङ्गीधात्रीफलस्फटिककर्पूरम् ॥ (६६।२)

पञ्चांशं पञ्चांशं त्र्यंशम् अथैकांशम् अञ्जनं तिमिरघ्नम् । (६७।१)

नस्यं चाज्यं शृतं क्षीरजीवनीयसितोत्पलैः ॥ (६७।२)

श्लेष्मोद्भवे ऽमृताक्वाथवराकणशृतं घृतम् । (६८।१)

विध्येत् सिरां पीतवतो दद्याच्चानु विरेचनम् ॥ (६८।२)

क्वाथं पूगाभयाशुण्ठीकृष्णाकुम्भनिकुम्भजम् । (६९।१)

ह्रीवेरदारुद्विनिशाकृष्णाकल्कैः पयोऽन्वितैः ॥ (६९।२)

द्विपञ्चमूलनिर्यूहे तैलं पक्वं च नावनम् । (७०।१)

शङ्खप्रियङ्गुनेपालीकटुत्रिकफलत्रिकैः ॥ (७०।२)

दृग्वैमल्याय विमला वर्तिः स्यात् कोकिला पुनः । (७१।१)

कृष्णलोहरजोव्योषसैन्धवत्रिफलाञ्जनैः ॥ (७१।२)

शशगोखरसिंहोष्ट्रद्विजा लालाटम् अस्थि च । (७२।१)

श्वेतगोवालमरिचशङ्खचन्दनफेनकम् ॥ (७२।२)

पिष्टं स्तन्याज्यदुग्धाभ्यां वर्तिस्तिमिरशुक्रजित् । (७३।१)

रक्तजे पित्तवत् सिद्धिः शीतैश्चास्रं प्रसादयेत् ॥ (७३।२)

द्राक्षया नलदलोध्रयष्टिभिः शङ्खताम्रहिमपद्मपद्मकैः । (७४।१)

सोत्पलैश्छगलदुग्धवर्तितैर् अस्रजं तिमिरम् आशु नश्यति ॥ (७४।२)

संसर्गसंनिपातोत्थे यथादोषोदयं क्रिया । (७५।१)

सिद्धं मधूककृमिजिन्मरिचामरदारुभिः ॥ (७५।२)

सक्षीरं नावनं तैलं पिष्टैर् लेपो मुखस्य च । (७६।१)

नतनीलोत्पलानन्तायष्ट्याह्वसुनिषण्णकैः ॥ (७६।२)

साधितं नावने तैलं शिरोवस्तौ च शस्यते । (७७।१)

दद्याद् उशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम् ॥ (७७।२)

तत् स्रुतं सघृतं भूयः पचेत् क्षौद्रं घने क्षिपेत् । (७८।१)

शीते चास्मिन् हितम् इदं सर्वजे तिमिरे ऽञ्जनम् ॥ (७८।२)

अस्थीनि मज्जपूर्णानि सत्त्वानां रात्रिचारिणाम् । (७९।१)

स्रोतोजाञ्जनयुक्तानि वहत्यम्भसि वासयेत् ॥ (७९।२)

मासं विंशतिरात्रं वा ततश्चोद्धृत्य शोषयेत् । (८०।१)

समेषशृङ्गीपुष्पाणि सयष्ट्याह्वानि तान्यनु ॥ (८०।२)

चूर्णितान्यञ्जनं श्रेष्ठं तिमिरे सांनिपातिके । (८१।१)

काचे ऽप्येषा क्रिया मुक्त्वा सिरां यन्त्रनिपीडिताः ॥ (८१।२)

आन्ध्याय स्युर् मला दद्यात् स्राव्ये त्वस्रे जलौकसः । (८२।१)

गुडः फेनो ऽञ्जनं कृष्णा मरिचं कुङ्कुमाद् रजः ॥ (८२।२)

रसक्रियेयं सक्षौद्रा काचयापनम् अञ्जनम् । (८३।१)

नकुलान्धे त्रिदोषोत्थे तैमिर्यविहितो विधिः ॥ (८३।२)

रसक्रिया घृतक्षौद्रगोमयस्वरसद्रुतैः । (८४।१)

तार्क्ष्यगैरिकतालीशैर् निशान्धे हितम् अञ्जनम् ॥ (८४।२)

दध्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्यन्धे ऽञ्जनम् उत्तमम् । (८५।१)

करञ्जिकोत्पलस्वर्णगैरिकाम्भोजकेसरैः ॥ (८५।२)

पिष्टैर् गोमयतोयेन वर्तिर् दोषान्धनाशिनी । (८६।१)

अजामूत्रेण वा कौन्तीकृष्णास्रोतोजसैन्धवैः ॥ (८६।२)

कालानुसारीत्रिकटुत्रिफलालमनःशिलाः । (८७।१)

सफेनाश्छागदुग्धेन रात्र्यन्धे वर्तयो हिताः ॥ (८७।२)

संनिवेश्य यकृन्मध्ये पिप्पलीरदहन् पचेत् । (८८।१)

ताः शुष्का मधुना घृष्टा निशान्धे श्रेष्ठम् अञ्जनम् ॥ (८८।२)

खादेच्च प्लीहयकृती माहिषे तैलसर्पिषा । (८९।१)

घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत् ॥ (८९।२)

तथातिमुक्तकैरण्डशेफाल्यभीरुजानि च । (९०।१)

भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्त्रैः पाने च पूजितम् ॥ (९०।२)

धूमराख्याम्लपित्तोष्णविदाहे जीर्णसर्पिषा । (९१।१)

स्निग्धं विरेचयेच्छीतैः शीतैर् दिह्याच्च सर्वतः ॥ (९१।२)

गोशकृद्रसदुग्धाज्यैर् विपक्वं शस्यते ऽञ्जनम् । (९२।१)

स्वर्णगैरिकतालीशचूर्णावापा रसक्रिया ॥ (९२।२)

मेदाशाबरकानन्तामञ्जिष्ठादार्वियष्टिभिः । (९३।१)

क्षीराष्टांशं घृतं पक्वं सतैलं नावनं हितम् ॥ (९३।२)

तर्पणं क्षीरसर्पिः स्याद् अशाम्यति सिराव्यधः । (९४।१)

चिन्ताभिघातभीशोकरौक्ष्यात् सोत्कटकासनात् ॥ (९४।२)

विरेकनस्यवमनपुटपाकादिविभ्रमात् । (९५।१)

विदग्धाहारवमनात् क्षुत्तृष्णादिविधारणात् ॥ (९५।२)

अक्षिरोगावसानाच्च पश्येत् तिमिररोगिवत् । (९६।१)

यथास्वं तत्र युञ्जीत दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम् ॥ (९६।२)

सूर्योपरागानलविद्युदादिविलोकनेनोपहतेक्षणस्य । (९७।१)

संतर्पणं स्निग्धहिमादि कार्यं तथाञ्जनं हेम घृतेन घृष्टम् ॥ (९७।२)

चक्षूरक्षायां सर्वकालं मनुष्यैर् यत्नः कर्तव्यो जीविते यावद् इच्छा । (९८।१)

व्यर्थो लोको ऽयं तुल्यरात्रिंदिवानां पुंसाम् अन्धानां विद्यमाने ऽपि वित्ते ॥ (९८।२)

त्रिफला रुधिरस्रुतिर् विशुद्धिर् मनसो निर्वृतिरञ्जनं सनस्यम् । (९९।१)

शकुनाशनता सपादपूजा घृतपानं च सदैव नेत्ररक्षा ॥ (९९।२)

अहिताद् अशनात् सदा निवृत्तिर् भृशभास्वच्चलसूक्ष्मवीक्षणाच्च । (१००।१)

मुनिना निमिनोपदिष्टम् एतत् परमं रक्षणम् ईक्षणस्य पुंसाम् ॥ (१००।२)