अथातो विषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

मथ्यमाने जलनिधावमृतार्थं सुरासुरैः । (१।३)

जातः प्राग् अमृतोत्पत्तेः पुरुषो घोरदर्शनः ॥ (१।४)

दीप्ततेजाश्चतुर्दंष्ट्रो हरिकेशो ऽनलेक्षणः । (२।१)

जगद् विषण्णं तं दृष्ट्वा तेनासौ विषसंज्ञितः ॥ (२।२)

हुंकृतो ब्रह्मणा मूर्ती ततः स्थावरजङ्गमे । (३।१)

सो ऽध्यतिष्ठन् निजं रूपम् उज्झित्वा वञ्चनात्मकम् ॥ (३।२)

स्थिरम् इत्युल्बणं वीर्ये यत् कन्देषु प्रतिष्ठितम् । (४।१)

कालकूटेन्द्रवत्साख्यशृङ्गीहालाहलादिकम् ॥ (४।२)

सर्पलूतादिदंष्ट्रासु दारुणं जङ्गमं विषम् । (५।१)

स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तम् अकृत्रिमम् ॥ (५।२)

कृत्रिमं गरसंज्ञं तु क्रियते विविधौषधैः । (६।१)

हन्ति योगवशेनाशु चिराच्चिरतराच्च तत् ॥ (६।२)

शोफपाण्डूदरोन्माददुर्नामादीन् करोति वा । (७।१)

तीक्ष्णोष्णरूक्षविशदं व्यवाय्याशुकरं लघु ॥ (७।२)

विकाषि सूक्ष्मम् अव्यक्तरसं विषमपाकि च । (८।१)

ओजसो विपरीतं तत् तीक्ष्णाद्यैरन्वितं गुणैः ॥ (८।२)

वातपित्तोत्तरं नॄणां सद्यो हरति जीवितम् । (९।१)

विषं हि देहं सम्प्राप्य प्राग् दूषयति शोणितम् ॥ (९।२)

कफपित्तानिलांश्चानु समं दोषान् सहाशयान् । (१०।१)

ततो हृदयम् आस्थाय देहोच्छेदाय कल्पते ॥ (१०।२)

स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे पूर्वे प्रजायते । (११।१)

जिह्वायाः श्यावता स्तम्भो मूर्छा त्रासः क्लमो वमिः ॥ (११।२)

द्वितीये वेपथुः स्वेदो दाहः कण्ठे च वेदना । (१२।१)

विषं चामाशयं प्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ॥ (१२।२)

तालुशोषस्तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् । (१३।१)

दुर्बले हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ॥ (१३।२)

पक्वाशयगते तोदहिध्माकासान्त्रकूजनम् । (१४।१)

चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ॥ (१४।२)

कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे । (१५।१)

सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ॥ (१५।२)

षष्ठे संज्ञाप्रणाशश्च सुभृशं चातिसार्यते । (१६।१)

स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गो भवेन् मृत्युश्च सप्तमे ॥ (१६।२)

प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचिनम् । (१७।१)

सर्पिर्मधुभ्यां संयुक्तम् अगदं पाययेद् द्रुतम् ॥ (१७।२)

द्वितीये पूर्ववद् वान्तं विरिक्तं चानुपाययेत् । (१८।१)

तृतीये ऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाञ्जनम् ॥ (१८।२)

चतुर्थे स्नेहसंयुक्तम् अगदं प्रतियोजयेत् । (१९।१)

पञ्चमे मधुकक्वाथमाक्षिकाभ्यां युतं हितम् ॥ (१९।२)

षष्ठे ऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडस्तु सप्तमे । (२०।१)

मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग् वा पिशितं क्षिपेत् ॥ (२०।२)

कोशातक्यग्निकः पाठा सूर्यवल्ल्यमृताभयाः । (२१।१)

शेलुः शिरीषः किणिही हरिद्रे क्षौद्रसाह्वया ॥ (२१।२)

पुनर्नवे त्रिकटुकं बृहत्यौ शारिवे बला । (२२।१)

एषां यवागूं निर्यूहे शीतां सघृतमाक्षिकाम् ॥ (२२।२)

युञ्ज्याद् वेगान्तरे सर्वविषघ्नीं कृतकर्मणः । (२३।१)

तद्वन् मधूकमधुकपद्मकेसरचन्दनैः ॥ (२३।२)

अञ्जनं तगरं कुष्ठं हरितालं मनःशिला । (२४।१)

फलिनी त्रिकटु स्पृक्का नागपुष्पं सकेसरम् ॥ (२४।२)

हरेणुर् मधुकं मांसी रोचना काकमालिका । (२५।१)

श्रीवेष्टकं सर्जरसः शताह्वा कुङ्कुमं बला ॥ (२५।२)

तमालपत्त्रतालीशभूर्जोशीरनिशाद्वयम् । (२६।१)

कन्योपवासिनी स्नाता शुक्लवासा मधुद्रुतैः ॥ (२६।२)

द्विजान् अभ्यर्च्य तैः पुष्ये कल्पयेद् अगदोत्तमम् । (२७।१)

वैद्यश्चात्र तदा मन्त्रं प्रयतात्मा पठेद् इमम् ॥ (२७।२)

नमः पुरुषसिंहाय नमो नारायणाय च । (२८।१)

यथासौ नाभिजानाति रणे कृष्णपराजयम् ॥ (२८।२)

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे प्रसिध्यतु । (२९।१)

नमो वैडूर्यमाते हुलु हुलु रक्ष मां सर्वविषेभ्यः ॥ (२९।२)

गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गि स्वाहा । (३०।१)

पिष्टे च द्वितीयो मन्त्रः हरिमायि स्वाहा ॥ (३०।२)

अशेषविषवेतालग्रहकार्मणपाप्मसु । (३१।१)

मरकव्याधिदुर्भिक्षयुद्धाशनिभयेषु च ॥ (३१।२)

पाननस्याञ्जनालेपमणिबन्धादियोजितः । (३२।१)

एष चन्द्रोदयो नाम शान्तिस्वस्त्ययनं परम् ॥ (३२।२)

जीर्णं विषघ्नौषधिभिर् हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा । (३३।१)

स्वभावतो वा न गुणैः सुयुक्तं दूषीविषाख्यां विषम् अभ्युपैति ॥ (३३।२)

वीर्याल्पभावाद् अविभाव्यम् एतत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि । (३४।१)

तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो दुष्टास्ररोगी तृडरोचकार्तः ॥ (३४।२)

मूर्छन् वमन् गद्गदवाग् विमुह्यन् भवेच्च दूष्योदरलिङ्गजुष्टः । (३५।१)

आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थे ऽनिलपित्तरोगी ॥ (३५।२)

भवेन् नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षः स यथा विहङ्गः । (३६।१)

स्थितं रसादिष्वथवा विचित्रान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् ॥ (३६।२)

प्राग्वाताजीर्णशीताभ्रदिवास्वप्नाहिताशनैः । (३७।१)

दुष्टं दूषयते धातून् अतो दूषीविषं स्मृतम् ॥ (३७।२)

दूषीविषार्तं सुस्विन्नम् ऊर्ध्वं चाधश्च शोधितम् । (३८।१)

दूषीविषारिम् अगदं लेहयेन् मधुनाप्लुतम् ॥ (३८।२)

पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी लोध्रम् एला सुवर्चिका । (३९।१)

कुटन्नटं नतं कुष्ठं यष्टी चन्दनगैरिकम् ॥ (३९।२)

दूषीविषारिर् नाम्नायं न चान्यत्रापि वार्यते । (४०।१)

विषदिग्धेन विद्धस्तु प्रताम्यति मुहुर् मुहुः ॥ (४०।२)

विवर्णभावं भजते विषादं चाशु गच्छति । (४१।१)

कीटैरिवावृतं चास्य गात्रं चिमिचिमायते ॥ (४१।२)

श्रोणिपृष्ठशिरःस्कन्धसंधयः स्युः सवेदनाः । (४२।१)

कृष्णदुष्टास्रविस्रावी तृण्मूर्छाज्वरदाहवान् ॥ (४२।२)

दृष्टिकालुष्यवमथुश्वासकासकरः क्षणात् । (४३।१)

आरक्तपीतपर्यन्तः श्यावमध्यो ऽतिरुग् व्रणः ॥ (४३।२)

शूयते पच्यते सद्यो गत्वा मांसं च कृष्णताम् । (४४।१)

प्रक्लिन्नं शीर्यते ऽभीक्ष्णं सपिच्छिलपरिस्रवम् ॥ (४४।२)

कुर्याद् अमर्मविद्धस्य हृदयावरणं द्रुतम् । (४५।१)

शल्यम् आकृष्य तप्तेन लोहेनानु दहेद् व्रणम् ॥ (४५।२)

अथवा मुष्ककश्वेतासोमत्वक्ताम्रवल्लितः । (४६।१)

शिरीषाद् गृध्रनख्याश्च क्षारेण प्रतिसारयेत् ॥ (४६।२)

शुकनासाप्रतिविषाव्याघ्रीमूलैश्च लेपयेत् । (४७।१)

कीटदष्टचिकित्सां च कुर्यात् तस्य यथार्हतः ॥ (४७।२)

व्रणे तु पूतिपिशिते क्रिया पित्तविसर्पवत् । (४८।१)

सौभाग्यार्थं स्त्रियो भर्त्रे राज्ञे वारतिचोदिताः ॥ (४८।२)

गरम् आहारसंपृक्तं यच्छन्त्यासन्नवर्तिनः । (४९।१)

नानाप्राण्यङ्गशमलविरुद्धौषधिभस्मनाम् ॥ (४९।२)

विषाणां चाल्पवीर्याणां योगो गर इति स्मृतः । (५०।१)

तेन पाण्डुः कृशो ऽल्पाग्निः कासश्वासज्वरार्दितः ॥ (५०।२)

वायुना प्रतिलोमेन स्वप्नचिन्तापरायणः । (५१।१)

महोदरयकृत्प्लीही दीनवाग् दुर्बलो ऽलसः ॥ (५१।२)

शोफवान् सतताध्मातः शुष्कपादकरः क्षयी । (५२।१)

स्वप्ने गोमायुमार्जारनकुलव्यालवानरान् ॥ (५२।२)

प्रायः पश्यति शुष्कांश्च वनस्पतिजलाशयान् । (५३।१)

मन्यते कृष्णम् आत्मानं गौरो गौरं च कालकः ॥ (५३।२)

विकर्णनासानयनं पश्येत् तद्विहतेन्द्रियः । (५४।१)

एतैरन्यैश्च बहुभिः क्लिष्टो घोरैरुपद्रवैः ॥ (५४।२)

गरार्तो नाशम् आप्नोति कश्चित् सद्यो ऽचिकित्सितः । (५५।१)

गरार्तो वान्तवान् भुक्त्वा तत् पथ्यं पानभोजनम् ॥ (५५।२)

शुद्धहृच्छीलयेद्धेम सूत्रस्थानविधेः स्मरन् । (५६।१)

शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं चूर्णं ताप्यसुवर्णयोः ॥ (५६।२)

लेहः प्रशमयन्त्युग्रं सर्वयोगकृतं विषम् । (५७।१)

मूर्वामृतानतकणापटोलीचव्यचित्रकान् ॥ (५७।२)

वचामुस्तविडङ्गानि तक्रकोष्णाम्बुमस्तुभिः । (५८।१)

पिबेद् रसेन वाम्लेन गरोपहतपावकः ॥ (५८।२)

पारावतामिषशठीपुष्कराह्वशृतं हिमम् । (५९।१)

गरतृष्णारुजाकासश्वासहिध्माज्वरापहम् ॥ (५९।२)

विषप्रकृतिकालान्नदोषदूष्यादिसंगमे । (६०।१)

विषसंकटम् उद्दिष्टं शतस्यैको ऽत्र जीवति ॥ (६०।२)

क्षुत्तृष्णाघर्मदौर्बल्यक्रोधशोकभयश्रमैः । (६१।१)

अजीर्णवर्चोद्रवतापित्तमारुतवृद्धिभिः ॥ (६१।२)

तिलपुष्पफलाघ्राणभूबाष्पघनगर्जितैः । (६२।१)

हस्तिमूषिकवादित्रनिःस्वनैर् विषसंकटैः ॥ (६२।२)

पुरोवातोत्पलामोदमदनैर् वर्धते विषम् । (६३।१)

वर्षासु चाम्बुयोनित्वात् संक्लेदं गुडवद् गतम् ॥ (६३।२)

विसर्पति घनापाये तद् अगस्त्यो हिनस्ति च । (६४।१)

प्रयाति मन्दवीर्यत्वं विषं तस्माद् घनात्यये ॥ (६४।२)

इति प्रकृतिसात्म्यर्तुस्थानवेगबलाबलम् । (६५।१)

आलोच्य निपुणं बुद्ध्या कर्मानन्तरम् आचरेत् ॥ (६५।२)

श्लैष्मिकं वमनैरुष्णरूक्षतीक्ष्णैः प्रलेपनैः । (६६।१)

कषायकटुतिक्तैश्च भोजनैः शमयेद् विषम् ॥ (६६।२)

पैत्तिकं स्रंसनैः सेकप्रदेहैर् भृशशीतलैः । (६७।१)

कषायतिक्तमधुरैर् घृतयुक्तैश्च भोजनैः ॥ (६७।२)

वातात्मकं जयेत् स्वादुस्निग्धाम्ललवणान्वितैः । (६८।१)

सघृतैर् भोजनैर् लेपैस्तथैव पिशिताशनैः ॥ (६८।२)

नाघृतं स्रंसनं शस्तं प्रलेपो भोज्यम् औषधम् । (६९।१)

सर्वेषु सर्वावस्थासु विषेषु न घृतोपमम् ॥ (६९।२)

विद्यते भेषजं किंचिद् विशेषात् प्रबले ऽनिले । (७०।१)

अयत्नाच्छ्लेष्मगं साध्यं यत्नात् पित्ताशयाश्रयम् । (७०।२)

सुदुःसाध्यम् असाध्यं वा वाताशयगतं विषम् ॥ (७०।३)