अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā
AHS, 4, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः श्वित्रकृमिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)
athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
कुष्ठाद् अपि बीभत्सं यच्छीघ्रतरं च यात्यसाध्यत्वम् । (१।३)
kuṣṭhād api bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca yātyasādhyatvam |
श्वित्रम् अतस् तच्छान्त्यै यतेत दीप्ते यथा भवने ॥ (१।४)
śvitram atas tacchāntyai yateta dīpte yathā bhavane ||
संशोधनं विशेषात् प्रयोजयेत् पूर्वम् एव देहस्य । (२।१)
saṃśodhanaṃ viśeṣāt prayojayet pūrvam eva dehasya |
श्वित्रे स्रंसनम् अग्र्यं मलयूरस इष्यते सगुडः ॥ (२।२)
śvitre sraṃsanam agryaṃ malayūrasa iṣyate saguḍaḥ ||
तं पीत्वाभ्यक्ततनुर् यथाबलं सूर्यपादसंतापम् । (३।१)
taṃ pītvābhyaktatanur yathābalaṃ sūryapādasaṃtāpam |
सेवेत विरिक्ततनुस् त्र्यहं पिपासुः पिबेत् पेयाम् ॥ (३।२)
seveta viriktatanus tryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām ||
श्वित्रे ऽङ्गे ये स्फोटा जायन्ते कण्टकेन तान् भिन्द्यात् । (४।१)
śvitre 'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tān bhindyāt |
स्फोटेषु निःस्रुतेषु प्रातः प्रातः पिबेत् त्रिदिनम् ॥ (४।२)
sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tridinam ||
मलयूम् असनं प्रियङ्गुं शतपुष्पां चाम्भसा समुत्क्वाथ्य । (५।१)
malayūm asanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya |
फल्ग्वक्षवृक्षवल्कलनिर्यूहेणेन्दुराजिकाकल्कम् । (६।१)
phalgvakṣavṛkṣavalkalaniryūheṇendurājikākalkam |
पीत्वोष्णस्थितस्य जाते स्फोटे तक्रेण भोजनं निर्लवणम् ॥ (६।२)
pītvoṣṇasthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṃ nirlavaṇam ||
गव्यं मूत्रं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे स्थापितं क्षौद्रमिश्रम् । (७।१)
gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe sthāpitaṃ kṣaudramiśram |
पक्षाद् ऊर्ध्वं श्वित्रिणा पेयम् एतत् कार्यं चास्मै कुष्ठदिष्टं विधानम् ॥ (७।२)
pakṣād ūrdhvaṃ śvitriṇā peyam etat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam ||
मार्कवम् अथवा खादेद् भृष्टं तैलेन लोहपात्रस्थम् । (८।१)
mārkavam athavā khāded bhṛṣṭaṃ tailena lohapātrastham |
बीजकशृतं च दुग्धं तदनु पिबेच्छ्वित्रनाशाय ॥ (८।२)
bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ tadanu pibecchvitranāśāya ||
पूतीकार्कव्याधिघातस्नुहीनां मूत्रे पिष्टाः पल्लवा जातिजाश्च । (९।१)
pūtīkārkavyādhighātasnuhīnāṃ mūtre piṣṭāḥ pallavā jātijāśca |
घ्नन्त्यालेपाच्छ्वित्रदुर्नामदद्रूपामाकोठान् दुष्टनाडीव्रणांश्च ॥ (९।२)
ghnantyālepācchvitradurnāmadadrūpāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca ||
द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वा श्वित्रे लेपस् तैलयुक्तो वरिष्ठः । (१०।१)
dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā śvitre lepas tailayukto variṣṭhaḥ |
पूतिः कीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रम् एको ऽपि हन्ति ॥ (१०।२)
pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko 'pi hanti ||
रात्रौ गोमूत्रे वासितान् जर्जराङ्गान् अह्नि छायायां शोषयेत् स्फोटहेतून् । (११।१)
rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgān ahni chāyāyāṃ śoṣayet sphoṭahetūn |
एवं वारांस् त्रींस् तैस् ततः श्लक्ष्णपिष्टैः स्नुह्याः क्षीरेण श्वित्रनाशाय लेपः ॥ (११।२)
evaṃ vārāṃs trīṃs tais tataḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ ||
शिखिपित्तं तथा दग्धं ह्रीवेरं वा तदाप्लुतम् ॥ (१२।२)
śikhipittaṃ tathā dagdhaṃ hrīveraṃ vā tadāplutam ||
कुडवो ऽवल्गुजबीजाद्धरितालचतुर्भागसंमिश्रः । (१३।१)
kuḍavo 'valgujabījāddharitālacaturbhāgasaṃmiśraḥ |
मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्णकरणं परं श्वित्रे ॥ (१३।२)
mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaṃ paraṃ śvitre ||
क्षारे सुदग्धे गजलिण्डजे च गजस्य मूत्रेण परिस्रुते च । (१४।१)
kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje ca gajasya mūtreṇa parisrute ca |
द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद् बीजम् अवल्गुजानाम् ॥ (१४।२)
droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujānām ||
श्वित्रं जयेच्चिक्कणतां गतेन तेन प्रलिम्पन् बहुशः प्रघृष्टं । (१५।१)
śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena pralimpan bahuśaḥ praghṛṣṭaṃ |
कुष्ठं मषं वा तिलकालकं वा यद् वा व्रणे स्याद् अधिमांसजातम् ॥ (१५।२)
kuṣṭhaṃ maṣaṃ vā tilakālakaṃ vā yad vā vraṇe syād adhimāṃsajātam ||
भल्लातकं द्वीपिसुधार्कमूलं गुञ्जाफलं त्र्यूषणशङ्खचूर्णम् । (१६।१)
bhallātakaṃ dvīpisudhārkamūlaṃ guñjāphalaṃ tryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam |
तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्च क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा ॥ (१६।२)
tutthaṃ sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā ||
स्नुगर्कदुग्धे घनम् आयसस्थं शलाकया तद् विदधीत लेपम् । (१७।१)
snugarkadugdhe ghanam āyasasthaṃ śalākayā tad vidadhīta lepam |
कुष्ठे किलासे तिलकालकेषु मषेषु दुर्नामसु चर्मकीले ॥ (१७।२)
kuṣṭhe kilāse tilakālakeṣu maṣeṣu durnāmasu carmakīle ||
शुद्ध्या शोणितमोक्षैर् विरूक्षणैर् भक्षणैश्च सक्तूनाम् । (१८।१)
śuddhyā śoṇitamokṣair virūkṣaṇair bhakṣaṇaiśca saktūnām |
श्वित्रं कस्यचिद् एव प्रशाम्यति क्षीणपापस्य ॥ (१८।२)
śvitraṃ kasyacid eva praśāmyati kṣīṇapāpasya ||
स्निग्धस्विन्ने गुडक्षीरमत्स्याद्यैः कृमिणोदरे । (१९।१)
snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare |
सतैलस्वर्जिकाक्षारं युञ्ज्याद् वस्तिं ततो ऽहनि । (२१।१)
satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyād vastiṃ tato 'hani |
तस्मिन्न् एव निरूढं तं पाययेत विरेचनम् ॥ (२१।२)
tasminn eva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam ||
ऊर्ध्वाधःशोधिते कुर्यात् पञ्चकोलयुतं क्रमम् ॥ (२२।२)
ūrdhvādhaḥśodhite kuryāt pañcakolayutaṃ kramam ||
उद्रिक्ततिक्तकटुकम् अल्पस्नेहं च भोजनम् ॥ (२४।२)
udriktatiktakaṭukam alpasnehaṃ ca bhojanam ||
पिबेत् सस्वर्जिकाक्षारैर् यवागूं तक्रसाधिताम् ॥ (२५।२)
pibet sasvarjikākṣārair yavāgūṃ takrasādhitām ||
सक्षौद्रं सुरसादीन् वा लिह्यात् क्षौद्रयुतान् पृथक् । (२७।१)
sakṣaudraṃ surasādīn vā lihyāt kṣaudrayutān pṛthak |
शतकृत्वो ऽश्वविट्चूर्णं विडङ्गक्वाथभावितम् ॥ (२७।२)
śatakṛtvo 'śvaviṭcūrṇaṃ viḍaṅgakvāthabhāvitam ||
कृमिमान् मधुना लिह्याद् भावितं वा वरारसैः । (२८।१)
kṛmimān madhunā lihyād bhāvitaṃ vā varārasaiḥ |
शिरोगतेषु कृमिषु चूर्णं प्रधमनं च तत् ॥ (२८।२)
śirogateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat ||
आखुकर्णीकिसलयैः सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः । (२९।१)
ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
पक्त्वा पूपलिकां खादेद्धान्याम्लं च पिबेद् अनु ॥ (२९।२)
paktvā pūpalikāṃ khādeddhānyāmlaṃ ca pibed anu ||
नीपमार्कवनिर्गुण्डीपल्लवेष्वप्ययं विधिः ॥ (३०।२)
nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ ||
विडङ्गचूर्णमिश्रैर् वा पिष्टैर् भक्ष्यान् प्रकल्पयेत् । (३१।१)
viḍaṅgacūrṇamiśrair vā piṣṭair bhakṣyān prakalpayet |
विडङ्गतण्डुलैर् युक्तम् अर्धांशैरातपे स्थितम् ॥ (३१।२)
viḍaṅgataṇḍulair yuktam ardhāṃśairātape sthitam ||
दिनम् आरुष्करं तैलं पाने वस्तौ च योजयेत् । (३२।१)
dinam āruṣkaraṃ tailaṃ pāne vastau ca yojayet |
सुराह्वसरलस्नेहं पृथग् एवं च कल्पयेत् ॥ (३२।२)
surāhvasaralasnehaṃ pṛthag evaṃ ca kalpayet ||
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सितात् । (३४।१)
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
इन्द्रलुप्तविधिश्चात्र विधेयो रोमभोजिषु ॥ (३४।२)
indraluptavidhiścātra vidheyo romabhojiṣu ||
क्षीराणि मांसानि घृतं गुडं च दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति । (३५।१)
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti |
समासतो ऽम्लान् मधुरान् रसांश्च कृमीञ् जिहासुः परिवर्जयेत ॥ (३५।२)
samāsato 'mlān madhurān rasāṃśca kṛmīñ jihāsuḥ parivarjayeta ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.