अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

केवलानिलजं कासं स्नेहैरादावुपाचरेत् । (१।३)

वातघ्नसिद्धैः स्निग्धैश्च पेयायूषरसादिभिः ॥ (१।४)

लेहैर् धूमैस् तथाभ्यङ्गस्वेदसेकावगाहनैः । (२।१)

वस्तिभिर् बद्धविड्वातं सपित्तं तूर्ध्वभक्तिकैः ॥ (२।२)

घृतैः क्षीरैश्च सकफं जयेत् स्नेहविरेचनैः । (३।१)

गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद् रसे ॥ (३।२)

प्रस्थः सिद्धो घृताद् वातकासनुद् वह्निदीपनः । (४।१)

क्षाररास्नावचाहिङ्गुपाठायष्ट्याह्वधान्यकैः ॥ (४।२)

द्विशाणैः सर्पिषः प्रस्थं पञ्चकोलयुतैः पचेत् । (५।१)

दशमूलस्य निर्यूहे पीतो मण्डानुपायिना ॥ (५।२)

स कासश्वासहृत्पार्श्वग्रहणीरोगगुल्मनुत् । (६।१)

द्रोणे ऽपां साधयेद् रास्नादशमूलशतावरीः ॥ (६।२)

पलोन्मिता द्विकुडवं कुलत्थं बदरं यवं । (७।१)

तुलार्धं चाजमांसस्य तेन साध्यं घृताढकम् ॥ (७।२)

समक्षीरं पलांशैश्च जीवनीयैः समीक्ष्य तत् । (८।१)

प्रयुक्तं वातरोगेषु पाननावनवस्तिभिः ॥ (८।२)

पञ्चकासाञ्छिरःकम्पं योनिवङ्क्षणवेदनाम् । (९।१)

सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलाञ् जयेत् ॥ (९।२)

विदार्यादिगणक्वाथकल्कसिद्धं च कासजित् । (१०।१)

अशोकबीजक्षवकजन्तुघ्नाञ्जनपद्मकैः ॥ (१०।२)

सविडैश्च घृतं सिद्धं तच्चूर्णं वा घृतप्लुतम् । (११।१)

लिह्यात् पयश्चानुपिबेद् आजं कासातिपीडितः ॥ (११।२)

विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम् । (१२।१)

भार्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिबेद् वा घृतमात्रया ॥ (१२।२)

सकफे ऽनिलजे कासे श्वासहिध्माहताग्निषु । (१३।१)

दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम् ॥ (१३।२)

लिह्यात् कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे । (१४।१)

दुःस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तां भार्गीं कर्कटकीं शठीम् ॥ (१४।२)

पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितान्यवलेहयेत् । (१५।१)

तद्वत् सकृष्णां शुण्ठीं च सभार्गीं तद्वद् एव च ॥ (१५।२)

पिबेच्च कृष्णां कोष्णेन सलिलेन ससैन्धवाम् । (१६।१)

मस्तुना ससितां शुण्ठीं दध्ना वा कणरेणुकाम् ॥ (१६।२)

पिबेद् बदरमज्ज्ञो वा मदिरादधिमस्तुभिः । (१७।१)

अथवा पिप्पलीकल्कं घृतभृष्टं ससैन्धवम् ॥ (१७।२)

कासी सपीनसो धूमं स्नैहिकं विधिना पिबेत् । (१८।१)

हिध्माश्वासोक्तधूमांश्च क्षीरमांसरसाशनः ॥ (१८।२)

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान् । (१९।१)

रसैर् माषात्मगुप्तानां यूषैर् वा भोजयेद्धितान् ॥ (१९।२)

यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः । (२०।१)

रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशठिपौष्करैः ॥ (२०।२)

सिद्धां स्निग्धाम्ललवणां पेयाम् अनिलजे पिबेत् । (२१।१)

कटीहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिध्माप्रणाशनीम् ॥ (२१।२)

दशमूलरसे तद्वत् पञ्चकोलगुडान्विताम् । (२२।१)

पिबेत् पेयां समतिलां क्षैरेयीं वा ससैन्धवाम् ॥ (२२।२)

मात्स्यकौक्कुटवाराहैर् मांसैर् वा साज्यसैन्धवाम् । (२३।१)

वास्तुको वायसीशाकं कासघ्नः सुनिषण्णकः ॥ (२३।२)

कण्टकार्याः फलं पत्त्रं बालं शुष्कं च मूलकम् । (२४।१)

स्नेहास् तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः ॥ (२४।२)

दधिमस्त्वारनालाम्लफलाम्बुमदिराः पिबेत् । (२५।१)

पित्तकासे तु सकफे वमनं सर्पिषा हितम् ॥ (२५।२)

तथा मदनकाश्मर्यमधुकक्वथितैर् जलैः । (२६।१)

फलयष्ट्याह्वकल्कैर् वा विदारीक्षुरसाप्लुतैः ॥ (२६।२)

पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर् युताम् । (२७।१)

युञ्ज्याद् विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः ॥ (२७।२)

हृतदोषो हिमं स्वादु स्निग्धं संसर्जनं भजेत् । (२८।१)

घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तिक्तोपसंहितम् ॥ (२८।२)

लेहः पैत्ते सिताधात्रीक्षौद्रद्राक्षाहिमोत्पलैः । (२९।१)

सघृतः सानिले हितः सकफे साब्दमरिचः ॥ (२९।२)

मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत्पिप्पलीः शर्करापलम् । (३०।१)

लेहयेन् मधुना गोर् वा क्षीरपस्य शकृद्रसम् ॥ (३०।२)

त्वगेलाव्योषमृद्वीकापिप्पलीमूलपौष्करैः । (३१।१)

लाजमुस्ताशठीरास्नाधात्रीफलविभीतकैः ॥ (३१।२)

शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर् लेहो हृद्रोगकासहा । (३२।१)

मधुरैर् जाङ्गलरसैर् यवश्यामाककोद्रवाः ॥ (३२।२)

मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर् मात्रया हिताः । (३३।१)

घनश्लेष्मणि लेहाश्च तिक्तका मधुसंयुताः ॥ (३३।२)

शालयः स्युस् तनुकफे षष्टिकाश्च रसादिभिः । (३४।१)

शर्कराम्भो ऽनुपानार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसाः पयः ॥ (३४।२)

काकोलीबृहतीमेदाद्वयैः सवृषनागरैः । (३५।१)

पित्तकासे रसक्षीरपेयायूषान् प्रकल्पयेत् ॥ (३५।२)

द्राक्षां कणां पञ्चमूलं तृणाख्यं च पचेज्जले । (३६।१)

तेन क्षीरं शृतं शीतं पिबेत् समधुशर्करम् ॥ (३६।२)

साधितां तेन पेयां वा सुशीतां मधुनान्विताम् । (३७।१)

शठीह्रीवेरबृहतीशर्कराविश्वभेषजम् ॥ (३७।२)

पिष्ट्वा रसं पिबेत् पूतं वस्त्रेण घृतमूर्छितम् । (३८।१)

मेदां विदारीं काकोलीं स्वयङ्गुप्ताफलं बलाम् ॥ (३८।२)

शर्करां जीवकं मुद्गमाषपर्ण्यौ दुरालभाम् । (३९।१)

कल्कीकृत्य पचेत् सर्पिः क्षीरेणाष्टगुणेन तत् ॥ (३९।२)

पानभोजनलेहेषु प्रयुक्तं पित्तकासजित् । (४०।१)

लिह्याद् वा चूर्णम् एतेषां कषायम् अथवा पिबेत् ॥ (४०।२)

कफकासी पिबेद् आदौ सुरकाष्ठात् प्रदीपितात् । (४१।१)

स्नेहं परिस्रुतं व्योषयवक्षारावचूर्णितम् ॥ (४१।२)

स्निग्धं विरेचयेद् ऊर्ध्वम् अधो मूर्ध्नि च युक्तितः । (४२।१)

तीक्ष्णैर् विरेकैर् बलिनं संसर्गीं चास्य योजयेत् ॥ (४२।२)

यवमुद्गकुलत्थान्नैरुष्णरूक्षैः कटूत्कटैः । (४३।१)

कासमर्दकवार्ताकव्याघ्रीक्षारकणान्वितैः ॥ (४३।२)

धान्वबैलरसैः स्नेहैस् तिलसर्षपनिम्बजैः । (४४।१)

दशमूलाम्बु घर्माम्बु मद्यं मध्वम्बु वा पिबेत् ॥ (४४।२)

मूलैः पौष्करशम्याकपटोलैः संस्थितं निशाम् । (४५।१)

पिबेद् वारि सहक्षौद्रं कालेष्वन्नस्य वा त्रिषु ॥ (४५।२)

पिप्पली पिप्पलीमूलं शृङ्गवेरं विभीतकम् । (४६।१)

शिखिकुक्कुटपिच्छानां मषी क्षारो यवोद्भवः ॥ (४६।२)

विशाला पिप्पलीमूलं त्रिवृता च मधुद्रवाः । (४७।१)

कफकासहरा लेहास् त्रयः श्लोकार्धयोजिताः ॥ (४७।२)

मधुना मरिचं लिह्यान् मधुनैव च जोङ्गकम् । (४८।१)

पृथग् रसांश्च मधुना व्याघ्रीवार्ताकभृङ्गजान् ॥ (४८।२)

कासघ्नस्याश्वशकृतः सुरसस्यासितस्य च । (४९।१)

देवदारुशठीरास्नाकर्कटाख्यादुरालभाः ॥ (४९।२)

पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्या धात्री सितोपला । (५०।१)

लाजाः सितोपला सर्पिः शृङ्गी धात्रीफलोद्भवा ॥ (५०।२)

मधुतैलयुता लेहास् त्रयो वातानुगे कफे । (५१।१)

द्वे पले दाडिमाद् अष्टौ गुडाद् व्योषात् पलत्रयम् ॥ (५१।२)

रोचनं दीपनं स्वर्यं पीनसश्वासकासजित् । (५२।१)

गुडक्षारोषणकणादाडिमं श्वासकासजित् ॥ (५२।२)

क्रमात् पलद्वयार्धाक्षकर्षार्धाक्षपलोन्मितम् । (५३।१)

पिबेज्ज्वरोक्तं पथ्यादि सशृङ्गीकं च पाचनम् ॥ (५३।२)

अथवा दीप्यकत्रिवृद्विशालाघनपौष्करम् । (५४।१)

सकणं क्वथितं मूत्रे कफकासी जले ऽपि वा ॥ (५४।२)

तैलभृष्टं च वैदेहीकल्काक्षं ससितोपलम् । (५५।१)

पाययेत् कफकासघ्नं कुलत्थसलिलाप्लुतम् ॥ (५५।२)

दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत् । (५६।१)

पुष्कराह्वशठीबिल्वसुरसाव्योषहिङ्गुभिः ॥ (५६।२)

पेयानुपानं तत् सर्ववातश्लेष्मामयापहम् । (५७।१)

निर्गुण्डीपत्त्रनिर्याससाधितं कासजिद् घृतम् । (५७।२)

घृतं रसे विडङ्गानां व्योषगर्भं च साधितम् ॥ (५७।३)

पुनर्नवशिवाटिकासरलकासमर्दामृतापटोलबृहतीफणिज्जकरसैः पयःसंयुतैः । (५८।१)

घृतं त्रिकटुना च सिद्धम् उपयुज्य संजायते न कासविषमज्वरक्षयगुदाङ्कुरेभ्यो भयम् ॥ (५८।२)

समूलफलपत्त्रायाः कण्टकार्या रसाढके ॥ (५९।१)

घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशठिदाडिमैः । (६०।१)

सौवर्चलयवक्षारमूलामलकपौष्करैः ॥ (६०।२)

वृश्चीवबृहतीपथ्यायवानीचित्रकर्द्धिभिः । (६१।१)

मृद्वीकाचव्यवर्षाभूदुरालभाम्लवेतसैः ॥ (६१।२)

शृङ्गीतामलकीभार्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत् । (६२।१)

कल्कैस् तत् सर्वकासेषु श्वासहिध्मासु चेष्यते ॥ (६२।२)

कण्टकारीघृतं चैतत् कफव्याधिविनाशनम् । (६३।१)

पचेद् व्याघ्रीतुलां क्षुण्णां वहे ऽपाम् आढकस्थिते ॥ (६३।२)

क्षिपेत् पूते तु संचूर्ण्य व्योषरास्नामृताग्निकान् । (६४।१)

शृङ्गीभार्गीघनग्रन्थिधन्वयासान् पलार्धकान् ॥ (६४।२)

सर्पिषः षोडशपलं चत्वारिंशत् पलानि च । (६५।१)

मत्स्यण्डिकायाः शुद्धायाः पुनश्च तद् अधिश्रयेत् ॥ (६५।२)

दर्वीलेपिनि शीते च पृथग् द्विकुडवं क्षिपेत् । (६६।१)

पिप्पलीनां तवक्षीर्या माक्षिकस्यानवस्य च ॥ (६६।२)

लेहो ऽयं गुल्महृद्रोगदुर्नामश्वासकासजित् । (६७।१)

शमनं च पिबेद्धूमं शोधनं बहले कफे ॥ (६७।२)

मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेङ्गुदीत्वचः । (६८।१)

धूमं कासघ्नविधिना पीत्वा क्षीरं पिबेद् अनु ॥ (६८।२)

निष्ठ्यूतान्ते गुडयुतं कोष्णं धूमो निहन्ति सः । (६९।१)

वातश्लेष्मोत्तरान् कासान् अचिरेण चिरन्तनान् ॥ (६९।२)

तमकः कफकासे तु स्याच्चेत् पित्तानुबन्धजः । (७०।१)

पित्तकासक्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥ (७०।२)

कफानुबन्धे पवने कुर्यात् कफहरां क्रियाम् । (७१।१)

पित्तानुबन्धयोर् वातकफयोः पित्तनाशिनीम् ॥ (७१।२)

वातश्लेष्मात्मके शुष्के स्निग्धम् आर्द्रे विरूक्षणम् । (७२।१)

कासे कर्म सपित्ते तु कफजे तिक्तसंयुतम् ॥ (७२।२)

उरस्यन्तःक्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्रयुतां पिबेत् । (७३।१)

क्षीरेण शालीन् जीर्णे ऽद्यात् क्षीरेणैव सशर्करान् ॥ (७३।२)

पार्श्ववस्तिसरुक् चाल्पपित्ताग्निस् तां सुरायुताम् । (७४।१)

भिन्नविट्कः समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम् ॥ (७४।२)

लाक्षां सर्पिर् मधूच्छिष्टं जीवनीयं गणं सिताम् । (७५।१)

त्वक्क्षीरीं समितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत् ॥ (७५।२)

इक्ष्वारिकाबिसग्रन्थिपद्मकेसरचन्दनैः । (७६।१)

शृतं पयो मधुयुतं संधानार्थं पिबेत् क्षती ॥ (७६।२)

यवानां चूर्णम् आमानां क्षीरे सिद्धं घृतान्वितम् । (७७।१)

ज्वरदाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत् ॥ (७७।२)

कासवांस्तु पिबेत् सर्पिर् मधुरौषधसाधितम् । (७८।१)

गुडोदकं वा क्वथितं सक्षौद्रमरिचं हितम् ॥ (७८।२)

चूर्णम् आमलकानां वा क्षीरे पक्वं घृतान्वितम् । (७९।१)

रसायनविधानेन पिप्पलीर् वा प्रयोजयेत् ॥ (७९।२)

कासी पर्वास्थिशूली च लिह्यात् सघृतमाक्षिकाः । (८०।१)

मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः ॥ (८०।२)

त्रिजातम् अर्धकर्षांशं पिप्पल्यर्धपलं सिता । (८१।१)

द्राक्षा मधूकं खर्जूरं पलाशं श्लक्ष्णचूर्णितम् ॥ (८१।२)

मधुना गुटिका घ्नन्ति ता वृष्याः पित्तशोणितम् । (८२।१)

कासश्वासारुचिच्छर्दिमूर्छाहिध्मामदभ्रमान् ॥ (८२।२)

क्षतक्षयस्वरभ्रंशप्लीहशोषाढ्यमारुतान् । (८३।१)

रक्तनिष्ठीवहृत्पार्श्वरुक्पिपासाज्वरान् अपि ॥ (८३।२)

वर्षाभूशर्करारक्तशालितण्डुलजं रजः । (८४।१)

रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः ॥ (८४।२)

मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम् । (८५।१)

यथास्वं मार्गविसृते रक्ते कुर्याच्च भेषजम् ॥ (८५।२)

मूढवातस् त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम् । (८६।१)

क्षामः क्षीणः क्षतोरस्को मन्दनिद्रो ऽग्निदीप्तिमान् ॥ (८६।२)

शृतक्षीरसरेणाद्यात् सघृतक्षौद्रशर्करम् । (८७।१)

शर्करायवगोधूमं जीवकर्षभकौ मधु ॥ (८७।२)

शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षतः कृशः । (८८।१)

क्रव्यात्पिशितनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः ॥ (८८।२)

पिप्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम् । (८९।१)

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षशालप्रियङ्गुभिः ॥ (८९।२)

तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः । (९०।१)

साश्वकर्णैः शृतात् क्षीराद् अद्याज् जातेन सर्पिषा ॥ (९०।२)

शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रबलेन्द्रियः । (९१।१)

वातपित्तार्दिते ऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर् मतः ॥ (९१।२)

तैलैश्चानिलरोगघ्नैः पीडिते मातरिश्वना । (९२।१)

हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः ॥ (९२।२)

कुर्याद् वा वातरोगघ्नं पित्तरक्ताविरोधि यत् । (९३।१)

यष्ट्याह्वनागबलयोः क्वाथे क्षीरसमे घृतम् ॥ (९३।२)

पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कैः सिद्धं क्षते हितम् । (९४।१)

जीवनीयो गणः शुण्ठी वरी वीरा पुनर्नवा ॥ (९४।२)

बलाभार्गीस्वगुप्तर्द्धिशठीतामलकीकणाः । (९५।१)

शृङ्गाटकं पयस्या च पञ्चमूलं च यल्लघु ॥ (९५।२)

द्राक्षाक्षोटादि च फलं मधुरस्निग्धबृंहणम् । (९६।१)

तैः पचेत् सर्पिषः प्रस्थं कर्षांशैः श्लक्ष्णकल्कितैः ॥ (९६।२)

क्षीरधात्रीविदारीक्षुछागमांसरसान्वितम् । (९७।१)

प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलारजः ॥ (९७।२)

पलार्धकं च मरिचत्वगेलापत्त्रकेसरम् । (९८।१)

विनीय प्रसृतं तस्माल्लिह्यान् मात्रां यथाबलम् ॥ (९८।२)

अमृतप्राशम् इत्येतन् नराणाम् अमृतं घृतम् । (९९।१)

सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना ॥ (९९।२)

नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान् । (१००।१)

स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत् ॥ (१००।२)

कासहिध्माज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत् । (१०१।१)

पुत्रदं छर्दिमूर्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम् ॥ (१०१।२)

रेज़ेप्त्श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकट्तृणम् । (१०२।१)

दर्भमूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम् ॥ (१०२।२)

पालिकानि पचेत् तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे । (१०३।१)

कल्कैः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः ॥ (१०३।२)

शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः । (१०४।१)

प्रस्थः सिद्धो घृताद् वातपित्तहृद्रोगशूलनुत् ॥ (१०४।२)

मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासशोषक्षयापहः । (१०५।१)

धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः ॥ (१०५।२)

मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे पचेद् घृतम् । (१०६।१)

पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले ॥ (१०६।२)

पृथग् अष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत् । (१०७।१)

समसक्तु क्षतक्षीणरक्तगुल्मेषु तद्धितम् ॥ (१०७।२)

रेज़ेप्त्धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसाद् घृतात् । (१०८।१)

गव्याजयोश्च पयसोः प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत् ॥ (१०८।२)

सिद्धशीते सिताक्षौद्रं द्विप्रस्थं विनयेत् ततः । (१०९।१)

यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम् ॥ (१०९।२)

वयःस्थापनम् आयुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम् । (११०।१)

घृतं तु पित्ते ऽभ्यधिके लिह्याद् वाते ऽधिके पिबेत् ॥ (११०।२)

लीढं निर्वापयेत् पित्तम् अल्पत्वाद्धन्ति नानलम् । (१११।१)

आक्रामत्यनिलं पीतम् ऊष्माणं निरुणद्धि च ॥ (१११।२)

क्षामक्षीणकृशाङ्गानाम् एतान्येव घृतानि तु । (११२।१)

त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत् ॥ (११२।२)

सर्पिर्गुडान् समध्वंशान् कृत्वा दद्यात् पयो ऽनु च । (११३।१)

रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरम् आप्नुयात् ॥ (११३।२)

वीतत्वगस्थिकूष्माण्डतुलां स्विन्नां पुनः पचेत् । (११४।१)

घट्टयन् सर्पिषः प्रस्थे क्षौद्रवर्णे ऽत्र च क्षिपेत् ॥ (११४।२)

खण्डाच्छतं कणाशुण्ठ्योर् द्विपलं जीरकाद् अपि । (११५।१)

त्रिजातधान्यमरिचं पृथग् अर्धपलांशकम् ॥ (११५।२)

अवतारितशीते च दत्त्वा क्षौद्रं घृतार्धकम् । (११६।१)

खजेनामथ्य च स्थाप्यं तन् निहन्त्युपयोजितम् ॥ (११६।२)

कासहिध्माज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान् । (११७।१)

उरःसंधानजननं मेधास्मृतिबलप्रदम् ॥ (११७।२)

अश्विभ्यां विहितं हृद्यं कूष्माण्डकरसायनम् । (११८।१)

पिबेन् नागबलामूलस्यार्धकर्षाभिवर्धितम् ॥ (११८।२)

पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक् । (११९।१)

एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलवर्णकरः परम् ॥ (११९।२)

मण्डूकपर्ण्याः कल्पो ऽयं यष्ट्या विश्वौषधस्य च । (१२०।१)

रेज़ेप्त्पादशेषं जलद्रोणे पचेन् नागबलातुलाम् ॥ (१२०।२)

तेन क्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरं च साधयेत् । (१२१।१)

पलार्धिकैश्चातिबलाबलायष्टीपुनर्नवैः ॥ (१२१।२)

प्रपौण्डरीककाश्मर्यप्रियालकपिकच्छुभिः । (१२२।१)

अश्वगन्धासिताभीरुमेदायुग्मत्रिकण्टकैः ॥ (१२२।२)

काकोलीक्षीरकाकोलीक्षीरशुक्लाद्विजीरकैः । (१२३।१)

मृणालबिसखर्जूरशृङ्गाटककसेरुकैः ॥ (१२३।२)

एतन् नागबलासर्पिः पित्तरक्तक्षतक्षयान् । (१२४।१)

जयेत् तृड्भ्रमदाहांश्च बलपुष्टिकरं परम् ॥ (१२४।२)

वर्ण्यम् आयुष्यम् ओजस्यं वलीपलितनाशनम् । (१२५।१)

उपयुज्य च षण् मासान् वृद्धो ऽपि तरुणायते ॥ (१२५।२)

दीप्ते ऽग्नौ विधिरेष स्यान् मन्दे दीपनपाचनः । (१२६।१)

यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो ग्राही शकृति तु द्रवे ॥ (१२६।२)

रेज़ेप्त्दशमूलं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं बलाम् । (१२७।१)

हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् ॥ (१२७।२)

भार्गीं पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम् । (१२८।१)

हरीतकीशतं चैकं जलपञ्चाढके पचेत् ॥ (१२८।२)

यवस्वेदे कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम् । (१२९।१)

पचेद् गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग् घृतात् ॥ (१२९।२)

तैलात् सपिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात् । (१३०।१)

लेहं द्वे चाभये नित्यम् अतः खादेद् रसायनात् ॥ (१३०।२)

तद् वलीपलितं हन्याद् वर्णायुर्बलवर्धनम् । (१३१।१)

पञ्चकासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम् ॥ (१३१।२)

मेहगुल्मग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान् । (१३२।१)

अगस्त्यविहितं धन्यम् इदं श्रेष्ठं रसायनम् ॥ (१३२।२)

रेज़ेप्त्दशमूलं बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पलीद्वयम् । (१३३।१)

पाठाश्वगन्धापामार्गस्वगुप्तातिविषामृताः ॥ (१३३।२)

बालबिल्वं त्रिवृद्दन्तीमूलं पत्त्रं च चित्रकात् । (१३४।१)

पयस्यां कुटजं हिंस्रां पुष्पं सारं च बीजकात् ॥ (१३४।२)

बोटस्थविरभल्लातविकङ्कतशतावरीः । (१३५।१)

पूतिकरञ्जशम्याकचन्द्रलेखासहाचरम् ॥ (१३५।२)

शौभाञ्जनकनिम्बत्वगिक्षुरं च पलांशकम् । (१३६।१)

पथ्यासहस्रं सशतं यवानां चाढकद्वयम् ॥ (१३६।२)

पचेद् अष्टगुणे तोये यवस्वेदे ऽवतारयेत् । (१३७।१)

पूते क्षिपेत् सपथ्ये च तत्र जीर्णगुडात् तुलाम् ॥ (१३७।२)

तैलाज्यधात्रीरसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः । (१३८।१)

अधिश्रयेन् मृदावग्नौ दर्वीलेपे ऽवतार्य च ॥ (१३८।२)

शीते प्रस्थद्वयं क्षौद्रात् पिप्पलीकुडवं क्षिपेत् । (१३९।१)

चूर्णीकृतं त्रिजाताच्च त्रिपलं निखनेत् ततः ॥ (१३९।२)

धान्ये पुराणकुम्भस्थं मासं खादेच्च पूर्ववत् । (१४०।१)

रसायनं वसिष्ठोक्तम् एतत् पूर्वगुणाधिकम् ॥ (१४०।२)

स्वस्थानां निष्परीहारं सर्वर्तुषु च शस्यते । (१४१।१)

रेज़ेप्त्पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले ॥ (१४१।२)

कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्त्रम् आर्जकात् । (१४२।१)

एकैकां मरिचाजाज्योर् धान्यकाद् द्वे चतुर्थिके ॥ (१४२।२)

शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत् । (१४३।१)

कृत्वा चूर्णम् अतो मात्राम् अन्नपानेषु दापयेत् ॥ (१४३।२)

रुच्यं तद् दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासजित् । (१४४।१)

रेज़ेप्तेकां षोडशिकां धान्याद् द्वे द्वे चाजाजिदीप्यकात् ॥ (१४४।२)

ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्ले द्विर् द्विः सौवर्चलात् पलम् । (१४५।१)

शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च ॥ (१४५।२)

तच्चूर्णं षोडशपलैः शर्कराया विमिश्रयेत् । (१४६।१)

षाडवो ऽयं प्रदेयः स्याद् अन्नपानेषु पूर्ववत् ॥ (१४६।२)

विधिश्च यक्ष्मविहितो यथावस्थं क्षते हितः । (१४७।१)

निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्ध उरः शिरः ॥ (१४७।२)

दाल्यते कासिनो यस्य स ना धूमान् पिबेद् इमान् । (१४८।१)

द्विमेदाद्विबलायष्टीकल्कैः क्षौमे सुभाविते ॥ (१४८।२)

वर्तिं कृत्वा पिबेद्धूमं जीवनीयघृतानुपः । (१४९।१)

मनःशिलापलाशाजगन्धात्वक्क्षीरिनागरैः ॥ (१४९।२)

तद्वद् एवानुपानं तु शर्करेक्षुगुडोदकम् । (१५०।१)

पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्याम् आर्द्रया वटशुङ्गया ॥ (१५०।२)

ससर्पिष्कं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनम् । (१५१।१)

रेज़ेप्त्क्षयजे बृंहणं पूर्वं कुर्याद् अग्नेश्च वर्धनम् ॥ (१५१।२)

बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद् विरेचनम् । (१५२।१)

शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया ॥ (१५२।२)

तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च । (१५३।१)

सर्पिः सिद्धं पिबेद् युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम् ॥ (१५३।२)

पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षयकासवान् । (१५४।१)

घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत् ॥ (१५४।२)

विदारीभिः कदम्बैर् वा तालसस्यैश्च साधितम् । (१५५।१)

घृतं पयश्च मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्रनिर्गमे ॥ (१५५।२)

शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवङ्क्षणे । (१५६।१)

घृतमण्डेन लघुनानुवास्यो मिश्रकेण वा ॥ (१५६।२)

जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः । (१५७।१)

क्रमशः प्रसहास् तद्वत् प्रयोज्याः पिशिताशिनः ॥ (१५७।२)

औष्ण्यात् प्रमाथिभावाच्च स्रोतोभ्यश्च्यावयन्ति ते । (१५८।१)

कफं शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात् सम्यग् वहन् रसः ॥ (१५८।२)

रेज़ेप्त्चविकात्रिफलाभार्गीदशमूलैः सचित्रकैः । (१५९।१)

कुलत्थपिप्पलीमूलपाठाकोलयवैर् जले ॥ (१५९।२)

शृतैर् नागरदुःस्पर्शापिप्पलीशठिपौष्करैः । (१६०।१)

पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर् विपाचयेत् ॥ (१६०।२)

सिद्धे ऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च । (१६१।१)

दत्त्वा युक्त्या पिबेन् मात्रां क्षयकासनिपीडितः ॥ (१६१।२)

कासमर्दाभयामुस्तापाठाकट्फलनागरैः । (१६२।१)

पिप्पल्या कटुरोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च ॥ (१६२।२)

अक्षमात्रैर् घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके । (१६३।१)

पचेच्छोषज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम् ॥ (१६३।२)

रेज़ेप्त्वृषव्याघ्रीगुडूचीनां पत्त्रमूलफलाङ्कुरात् । (१६४।१)

रसकल्कैर् घृतं पक्वं हन्ति कासज्वरारुचीः ॥ (१६४।२)

द्विगुणे दाडिमरसे सिद्धं वा व्योषसंयुतम् । (१६५।१)

पिबेद् उपरि भुक्तस्य यवक्षारयुतं नरः ॥ (१६५।२)

पिप्पलीगुडसिद्धं वा छागक्षीरयुतं घृतम् । (१६६।१)

एतान्यग्निविवृद्ध्यर्थं सर्पींषि क्षयकासिनाम् ॥ (१६६।२)

स्युर् दोषबद्धकण्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये । (१६७।१)

प्रस्थोन्मिते यवक्वाथे विंशतिं विजयाः पचेत् ॥ (१६७।२)

स्विन्ना मृदित्वा तास् तस्मिन् पुराणात् षट्पलं गुडात् । (१६८।१)

पिप्पल्या द्विपलं कर्षं मनोह्वाया रसाञ्जनात् ॥ (१६८।२)

दत्त्वार्धाक्षं पचेद् भूयः स लेहः श्वासकासजित् । (१६९।१)

श्वाविधां सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः ॥ (१६९।२)

श्वासकासहरा बर्हिपादौ वा मधुसर्पिषा । (१७०।१)

एरण्डपत्त्रक्षारं वा व्योषतैलगुडान्वितम् ॥ (१७०।२)

लेहयेत् क्षारम् एवं वा सुरसैरण्डपत्त्रजम् । (१७१।१)

लिह्यात् त्र्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा ॥ (१७१।२)

पद्मकं त्रिफला व्योषं विडङ्गं देवदारु च । (१७२।१)

बला रास्ना च तच्चूर्णं समस्तं समशर्करम् ॥ (१७२।२)

खादेन् मधुघृताभ्यां वा लिह्यात् कासहरं परम् । (१७३।१)

तद्वन्मरिचचूर्णं वा सघृतक्षौद्रशर्करम् ॥ (१७३।२)

पथ्याशुण्ठीघनगुडैर् गुटिकां धारयेन् मुखे । (१७४।१)

सर्वेषु श्वासकासेषु केवलं वा विभीतकम् ॥ (१७४।२)

पत्त्रकल्कं घृतभृष्टं तिल्वकस्य सशर्करम् । (१७५।१)

पेया वोत्कारिका छर्दितृट्कासामातिसारजित् ॥ (१७५।२)

कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः । (१७६।१)

सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम् ॥ (१७६।२)

वातघ्नौषधनिःक्वाथे क्षीरं यूषान् रसान् अपि । (१७७।१)

वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत् क्षयकासिने ॥ (१७७।२)

क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः । (१७८।१)

क्षयकासे ऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच्च यक्ष्मणि ॥ (१७८।२)

बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम् । (१७९।१)

व्यत्यासात् क्षयकासिभ्यो बल्यं सर्वं प्रशस्यते ॥ (१७९।२)

संनिपातोद्भवो घोरः क्षयकासो यतस् ततः । (१८०।१)

यथादोषबलं तस्य संनिपातहितं हितम् ॥ (१८०।२)