अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोऽशनो ऽन्तकः । (१।३)

क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः ॥ (१।४)

जन्मान्तयोर् मोहमयः संतापात्मापचारजः । (२।१)

विविधैर् नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते ॥ (२।२)

स जायते ऽष्टधा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः । (३।१)

आगन्तुश्च मलास् तत्र स्वैः स्वैर् दुष्टाः प्रदूषणैः ॥ (३।२)

आमाशयं प्रविश्यामम् अनुगम्य पिधाय च । (४।१)

स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः ॥ (४।२)

सह तेनाभिसर्पन्तस् तपन्तः सकलं वपुः । (५।१)

कुर्वन्तो गात्रम् अत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते ॥ (५।२)

स्रोतोविबन्धात् प्रायेण ततः स्वेदो न जायते । (६।१)

तस्य प्राग्रूपम् आलस्यम् अरतिर् गात्रगौरवम् ॥ (६।२)

आस्यवैरस्यम् अरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता । (७।१)

अङ्गमर्दो ऽविपाको ऽल्पप्राणता बहुनिद्रता ॥ (७।२)

रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः । (८।१)

हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे ॥ (८।२)

द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम् । (९।१)

शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः ॥ (९।२)

इच्छा द्वेषश्च तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत् । (१०।१)

आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम् ॥ (१०।२)

वैषम्यं तत्र तत्राङ्गे तास् ताः स्युर् वेदनाश्चलाः । (११।१)

पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं शमः ॥ (११।२)

विश्लेष इव संधीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः । (१२।१)

पृष्ठं क्षोदम् इवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम् ॥ (१२।२)

छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः । (१३।१)

हृदयस्य ग्रहस् तोदः प्राजनेनेव वक्षसः ॥ (१३।२)

स्कन्धयोर् मथनं बाह्वोर् भेदः पीडनम् अंसयोः । (१४।१)

अशक्तिर् भक्षणे हन्वोर् जृम्भणं कर्णयोः स्वनः ॥ (१४।२)

निस्तोदः शङ्खयोर् मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता । (१५।१)

कषायास्यत्वम् अथवा मलानाम् अप्रवर्तनम् ॥ (१५।२)

रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता । (१६।१)

प्रसेकारोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः ॥ (१६।२)

कण्ठौष्ठशोषस् तृट् शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता । (१७।१)

हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर् ग्रहः ॥ (१७।२)

भ्रमः प्रलापो घर्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे । (१८।१)

युगपद् व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता ॥ (१८।२)

नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्छा मदो ऽरतिः । (१९।१)

विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनम् अम्लकः ॥ (१९।२)

रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु । (२०।१)

स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यम् अतितृष्णा च पित्तजे ॥ (२०।२)

विशेषाद् अरुचिर् जाड्यं स्रोतोरोधो ऽल्पवेगता । (२१।१)

प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः ॥ (२१।२)

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु । (२२।१)

अङ्गेषु शीतपिटिकास् तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे ॥ (२२।२)

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर् वृद्धिरेव वा । (२३।१)

निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता । (२३।२)

यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजो ऽपि च ॥ (२३।३)

शिरोऽर्तिमूर्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः । (२४।१)

उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात् सपित्तात् ॥ (२४।२)

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्पीनसश्वसनकासविबन्धाः । (२५।१)

शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम् ॥ (२५।२)

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः । (२६।१)

मोहस् तन्द्रा लिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य ॥ (२६।२)

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर् दाहो ऽत्र च मुहुर् मुहुः । (२७।१)

तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि ॥ (२७।२)

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो ऽति नैव वा । (२८।१)

गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम् ॥ (२८।२)

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । (२९।१)

अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः ॥ (२९।२)

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः । (३०।१)

परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्रस्ताङ्गसंधिता ॥ (३०।२)

रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसो ऽतिरुक् । (३१।१)

कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम् ॥ (३१।२)

हृद्व्यथा मलसंसङ्गः प्रवृत्तिर् वाल्पशो ऽति वा । (३२।१)

स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता ॥ (३२।२)

दोषपाकश्चिरात् तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम् । (३३।१)

संनिपातम् अभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम् ॥ (३३।२)

दोषे विबद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः । (३४।१)

असाध्यः सो ऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद् वैकल्यदो ऽपि वा ॥ (३४।२)

अन्यच्च संनिपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम् । (३५।१)

त्वचि कोष्ठे ऽथवा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा ॥ (३५।२)

तद्वद् वातकफौ शीतं दाहादिर् दुस्तरस् तयोः । (३६।१)

शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते ॥ (३६।२)

शीते शान्ते ऽम्लको मूर्छा मदस् तृष्णा च जायते । (३७।१)

दाहादौ पुनरन्ते स्युस् तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः ॥ (३७।२)

आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः । (३८।१)

चतुर्धात्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिघातजः ॥ (३८।२)

श्रमाच्च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन् । (३९।१)

सव्यथाशोफवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम् ॥ (३९।२)

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः । (४०।१)

अभिषङ्गाद् ग्रहेणास्मिन्न् अकस्माद्धासरोदने ॥ (४०।२)

ओषधिगन्धजे मूर्छा शिरोरुग् वमथुः क्षवः । (४१।१)

विषान् मूर्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः ॥ (४१।२)

क्रोधात् कम्पः शिरोरुक् च प्रलापो भयशोकजे । (४२।१)

कामाद् भ्रमो ऽरुचिर् दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयः ॥ (४२।२)

ग्रहादौ संनिपातस्य भयादौ मरुतस् त्रये । (४३।१)

कोपः कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ ॥ (४३।२)

संनिपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ । (४४।१)

तत्राभिचारिकैर् मन्त्रैर् हूयमानस्य तप्यते ॥ (४४।२)

पूर्वं चेतस् ततो देहस् ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः । (४५।१)

सदाहमूर्छैर् ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः ॥ (४५।२)

इति ज्वरो ऽष्टधा दृष्टः समासाद् विविधस् तु सः । (४६।१)

शारीरो मानसः सौम्यस् तीक्ष्णो ऽन्तर्बहिराश्रयः ॥ (४६।२)

प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽसाध्यः सामो निरामकः । (४७।१)

पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे ॥ (४७।२)

पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत् । (४८।१)

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे ऽन्तःसंश्रये पुनः ॥ (४८।२)

ज्वरे ऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः । (४९।१)

बहिरेव बहिर्वेगे तापो ऽपि च सुसाध्यता ॥ (४९।२)

वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् । (५०।१)

वैकृतो ऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतो ऽनिलात् ॥ (५०।२)

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् । (५१।१)

कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलं कफः ॥ (५१।२)

तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद् भयम् । (५२।१)

कफो वसन्ते तम् अपि वातपित्तं भवेद् अनु ॥ (५२।२)

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः । (५३।१)

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्राग् असाध्य उदाहृतः ॥ (५३।२)

ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वम् अग्लानिर् बहुमूत्रता । (५४।१)

न प्रवृत्तिर् न विड् जीर्णा न क्षुत् सामज्वराकृतिः ॥ (५४।२)

ज्वरवेगो ऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः । (५५।१)

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम् ॥ (५५।२)

जीर्णतामविपर्यासात् सप्तरात्रं च लङ्घनात् । (५६।१)

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात् ॥ (५६।२)

प्रायशः संनिपातेन भूयसा तूपदिश्यते । (५७।१)

संततः सततो ऽन्येद्युस् तृतीयकचतुर्थकौ ॥ (५७।२)

धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः । (५८।१)

तापयन्तस् तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्धिताः ॥ (५८।२)

बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः । (५९।१)

संततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम् ॥ (५९।२)

मलं ज्वरोष्मा धातून् वा स शीघ्रं क्षपयेत् ततः । (६०।१)

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याशुद्ध्यापि वा क्रमात् ॥ (६०।२)

वातपित्तकफैः सप्त दश द्वादश वासरान् । (६१।१)

प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च ॥ (६१।२)

इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः । (६२।१)

द्विगुणा सप्तमी यावन् नवम्येकादशी तथा ॥ (६२।२)

एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च । (६३।१)

शुद्ध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घम् अप्यनुवर्तते ॥ (६३।२)

कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम् । (६४।१)

अल्पो ऽपि दोषो दूष्यादेर् लब्ध्वान्यतमतो बलम् ॥ (६४।२)

सविपक्षो ज्वरं कुर्याद् विषमं क्षयवृद्धिभाक् । (६५।१)

दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली ॥ (६५।२)

निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः । (६६।१)

क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते ॥ (६६।२)

लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीन् आदधाति सः । (६७।१)

आसन्नविवृतास्यत्वात् स्रोतसां रसवाहिनाम् ॥ (६७।२)

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर् दोषेण जायते । (६८।१)

संततः सततस् तेन विपरीतो विपर्ययात् ॥ (६८।२)

विषमो विषमारम्भक्रियाकालो ऽनुषङ्गवान् । (६९।१)

दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम् ॥ (६९।२)

अहोरात्रस्य स द्विः स्यात् सकृद् अन्येद्युराश्रितः । (७०।१)

तस्मिन् मांसवहा नाडीर् मेदोनाडीस् तृतीयके ॥ (७०।२)

ग्राही पित्तानिलान् मूर्ध्नस् त्रिकस्य कफपित्ततः । (७१।१)

सपृष्ठस्यानिलकफात् स चैकाहान्तरः स्मृतः ॥ (७१।२)

चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते । (७२।१)

मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत् ॥ (७२।२)

द्विधा कफेन जङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसो ऽनिलात् । (७३।१)

अस्थिमज्जोभयगते चतुर्थकविपर्ययः ॥ (७३।२)

त्रिधा द्व्यहं ज्वरयति दिनम् एकं तु मुञ्चति । (७४।१)

बलाबलेन दोषाणाम् अन्नचेष्टादिजन्मना ॥ (७४।२)

ज्वरः स्यान् मनसस् तद्वत् कर्मणश्च तदा तदा । (७५।१)

दोषदूष्यर्त्वहोरात्रप्रभृतीनां बलाज् ज्वरः ॥ (७५।२)

मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते । (७६।१)

धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते ॥ (७६।२)

ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते । (७७।१)

वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर् हतप्रभः ॥ (७७।२)

विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते । (७८।१)

सदोषशब्दं च शकृद् द्रवं सृजति वेगवत् ॥ (७८।२)

देहो लघुर् व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवम् अव्यथत्वम् । (७९।१)

स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनो ऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि ॥ (७९।२)