अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

विद्रधि - एन्त्स्तेहुन्ग्भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः । (१।३)

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस् तैस् तैश्चासृक्प्रदूषणैः ॥ (१।४)

दुष्टत्वङ्मांसमेदोऽस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः । (२।१)

यः शोफो बहिरन्तर् वा महामूलो महारुजः ॥ (२।२)

वृत्तः स्याद् आयतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः । (३।१)

दोषैः पृथक् समुदितैः शोणितेन क्षतेन च ॥ (३।२)

बाह्यो ऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः । (४।१)

आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद् घनः ॥ (४।२)

वल्मीकवत् समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत् । (५।१)

नाभिवस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे ॥ (५।२)

स्याद् वृक्कयोरपाने च वातात् तत्रातितीव्ररुक् । (६।१)

विद्रधि - स्य्म्प्तोमे नछ् दोषश्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः ॥ (६।२)

व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान् । (७।१)

रक्तताम्रासितः पित्तात् तृण्मोहज्वरदाहवान् ॥ (७।२)

क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात् । (८।१)

सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः ॥ (८।२)

चिरोत्थानविपाकश्च संकीर्णः संनिपाततः । (९।१)

सामर्थ्याच्चात्र विभजेद् बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् ॥ (९।२)

कृष्णस्फोटावृतः श्यावस् तीव्रदाहरुजाज्वरः । (१०।१)

पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्यः स्त्रीणाम् एव तथान्तरः ॥ (१०।२)

शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वापथ्यकारिणः । (११।१)

क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तम् ईरयन् ॥ (११।२)

पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद् विद्रधिं भूर्युपद्रवम् । (१२।१)

तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः ॥ (१२।२)

नाभ्यां हिध्मा भवेद् वस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च । (१३।१)

श्वासो यकृति रोधस् तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य तृट् पुनः ॥ (१३।२)

गलग्रहश्च क्लोम्नि स्यात् सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि । (१४।१)

प्रमोहस् तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा ॥ (१४।२)

कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च । (१५।१)

सक्थ्नोर् ग्रहो वङ्क्षणयोर् वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः ॥ (१५।२)

पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम् । (१६।१)

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवद् आदिशेत् ॥ (१६।२)

नाभेरूर्ध्वं मुखात् पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात् । (१७।१)

गुदास्यान् नाभिजो विद्याद् दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ ॥ (१७।२)

विद्रधि - प्रोग्नोसेयथास्वं व्रणवत् तत्र विवर्ज्यः संनिपातजः । (१८।१)

पक्वो हृन्नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर् बहिरेव वा ॥ (१८।२)

पक्वश्चान्तः स्रवन् वक्त्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः । (१९।१)

एवम् एव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम् ॥ (१९।२)

विद्रधि - अन् देर् ब्रुस्त् वोन् स्छ्wअन्गेरेन्सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर् घनः । (२०।१)

स्तने सदुग्धे ऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः ॥ (२०।२)

नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात् कन्यानां न स जायते । (२१।१)

वृद्धि - एन्त्स्तेहुन्ग्क्रुद्धो रुद्धगतिर् वायुः शोफशूलकरश्चरन् ॥ (२१।२)

मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः । (२२।१)

प्रपीड्य धमनीर् वृद्धिं करोति फलकोशयोः ॥ (२२।२)

दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः । (२३।१)

मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस् तु केवलम् ॥ (२३।२)

वृद्धि - स्य्म्प्तोमेवातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वाताद् अहेतुरुक् । (२४।१)

पक्वोदुम्बरसंकाशः पित्ताद् दाहोष्मपाकवान् ॥ (२४।२)

कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनो ऽल्परुक् । (२५।१)

कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः ॥ (२५।२)

कफवन् मेदसा वृद्धिर् मृदुस् तालफलोपमः । (२६।१)

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः ॥ (२६।२)

अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ् मृदुः । (२७।१)

मूत्रकृच्छ्रम् अधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः ॥ (२७।२)

वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः । (२८।१)

अन्त्रवृद्धिधारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः ॥ (२८।२)

क्षोभणैः क्षुभितो ऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा । (२९।१)

पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशाद् अधो नयेत् ॥ (२९।२)

कुर्याद् वङ्क्षणसंधिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा । (३०।१)

उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिम् आध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः । (३०।२)

प्रपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्न् एति पुनश्च मुक्तः ॥ (३०।३)

अन्त्रवृद्धिरसाध्यो ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ॥ (३१।१)

गुल्म - एन्त्स्तेहुन्ग्रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः । (३२।१)

गुल्मो ऽष्टधा पृथग् दोषैः संसृष्टैर् निचयं गतैः ॥ (३२।२)

आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः । (३३।१)

ज्वरच्छर्द्यतिसाराद्यैर् वमनाद्यैश्च कर्मभिः ॥ (३३।२)

कर्शितो वातलान्यत्ति शीतं वाम्बु बुभुक्षितः । (३४।१)

यः पिबत्यनु चान्नानि लङ्घनप्लवनादिकम् ॥ (३४।२)

सेवते देहसंक्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत् । (३५।१)

अनुदीर्णाम् उदीर्णान् वा वातादीन् न विमुञ्चति ॥ (३५।२)

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोधनं वा निषेवते । (३६।१)

शुद्धो वाशु विदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा ॥ (३६।२)

वातोल्बणास् तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशो ऽथवा । (३७।१)

सर्वे वा रक्तयुक्ता वा महास्रोतोऽनुशायिनः ॥ (३७।२)

ऊर्ध्वाधोमार्गम् आवृत्य कुर्वते शूलपूर्वकम् । (३८।१)

स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यम् उत्प्लुतं ग्रन्थिरूपिणम् ॥ (३८।२)

गुल्मकर्शनात् कफविट्पित्तैर् मार्गस्यावरणेन वा । (३९।१)

वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात् काठिन्यम् आगतः ॥ (३९।२)

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । (४०।१)

पिण्डितत्वाद् अमूर्तो ऽपि मूर्तत्वम् इव संश्रितः ॥ (४०।२)

गुल्म इत्युच्यते वस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः । (४१।१)

वातगुल्मवातान् मन्याशिरःशूलं ज्वरप्लीहान्त्रकूजनम् ॥ (४१।२)

व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कृच्छ्राद् उच्छ्वसनं मुहुः । (४२।१)

स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषमवह्निता ॥ (४२।२)

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वाद् अनिलस्य च । (४३।१)

अनिरूपितसंस्थानस्थानवृद्धिक्षयव्यथः ॥ (४३।२)

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते । (४४।१)

पित्तगुल्मपित्ताद् दाहो ऽम्लको मूर्छाविड्भेदस्वेदतृड्ज्वराः ॥ (४४।२)

हारिद्रत्वं त्वगाद्येषु गुल्मश्च स्पर्शनासहः । (४५।१)

दूयते दीप्यते सोष्मा स्वस्थानं दहतीव च ॥ (४५।२)

कफात् स्तैमित्यम् अरुचिः सदनं शिशिरज्वरः । (४६।१)

पीनसालस्यहृल्लासकासशुक्लत्वगादिताः ॥ (४६।२)

गुल्मो ऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरो ऽल्परुक् । (४७।१)

स्वदोषस्थानधामानः स्वे स्वे काले च रुक्कराः ॥ (४७।२)

प्रायस् त्रयस् तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टलक्षणाः । (४८।१)

सर्वजस् तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः ॥ (४८।२)

गुल्म - बेइ ड़्रौएन्सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मस् तु स्त्रिया एव प्रजायते । (४९।१)

ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी ॥ (४९।२)

सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस् तस्याः समीरणः । (५०।१)

निरुणद्ध्यार्तवं योन्यां प्रतिमासम् अवस्थितम् ॥ (५०।२)

कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गम् आविष्करोति च । (५१।१)

हृल्लासदौर्हृदस्तन्यदर्शनक्षामतादिकम् ॥ (५१।२)

क्रमेण वायुसंसर्गात् पित्तयोनितया च तत् । (५२।१)

शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्थगुल्मजान् ॥ (५२।२)

रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीन् उपद्रवान् । (५३।१)

गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्टासृगाश्रये ॥ (५३।२)

योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्पन्दनवेदनाः । (५४।१)

न चाङ्गैर् गर्भवद् गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान् ॥ (५४।२)

पिण्डीभूतः स एवास्याः कदाचित् स्पन्दते चिरात् । (५५।१)

न चास्या वर्धते कुक्षिर् गुल्म एव तु वर्धते ॥ (५५।२)

स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः । (५६।१)

पाकं चिरेण भजते नैव वा विद्रधिः पुनः ॥ (५६।२)

पच्यते शीघ्रम् अत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयत्वतः । (५७।१)

अतः शीघ्रविदाहित्वाद् विद्रधिः सो ऽभिधीयते ॥ (५७।२)

गुल्मे ऽन्तराश्रये वस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः । (५८।१)

अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम् ॥ (५८।२)

अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक् । (५९।१)

वैवर्ण्यम् अवकाशस्य बहिरुन्नतताधिकम् ॥ (५९।२)

आनाहसाटोपम् अत्युग्ररुजम् आध्मानम् उदरे भृशम् । (६०।१)

ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तम् आनाहं प्रचक्षते ॥ (६०।२)

अष्ठीलाघनो ऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः । (६१।१)

प्रत्यष्ठीलाआनाहलिङ्गस् तिर्यक् तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः ॥ (६१।२)

पक्वाशयाद् गुदोपस्थं वायुस् तीव्ररुजः प्रयान् । (६२।१)

तूणी प्रतूणी तु भवेत् स एवातो विपर्यये ॥ (६२।२)

उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि । (६३।१)

आटोपम् आध्मानम् अपक्तिशक्तिम् आसन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ॥ (६३।२)