अथातो ऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

अरिवत् प्राणिनो मांसकीलका विशसन्ति यत् । (१।३)

अर्शांसि तस्माद् उच्यन्ते गुदमार्गनिरोधतः ॥ (१।४)

दोषास् त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन् । (२।१)

मांसाङ्कुरान् अपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ॥ (२।२)

सहजन्मोत्तरोत्थानभेदाद् द्वेधा समासतः । (३।१)

शुष्कस्राविविभेदाच्च गुदः स्थूलान्त्रसंश्रयः ॥ (३।२)

अर्धपञ्चाङ्गुलस् तस्मिंस् तिस्रो ऽध्यर्धाङ्गुलाः स्थिताः । (४।१)

वल्यः प्रवाहिणी तासाम् अन्तर् मध्ये विसर्जनी ॥ (४।२)

बाह्या संवरणी तस्या गुदौष्ठो बहिरङ्गुले । (५।१)

यवाध्यर्धः प्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम् ॥ (५।२)

तत्र हेतुः सहोत्थानां वलीबीजोपतप्तता । (६।१)

अर्शसां बीजतप्तिस् तु मातापित्रपचारतः ॥ (६।२)

दैवाच्च ताभ्यां कोपो हि संनिपातस्य तान्यतः । (७।१)

असाध्यान्येवम् आख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः ॥ (७।२)

सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि च । (८।१)

अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च ॥ (८।२)

षोढान्यानि पृथग् दोषसंसर्गनिचयास्रतः । (९।१)

शुष्काणि वातश्लेष्मभ्याम् आर्द्राणि त्वस्रपित्ततः ॥ (९।२)

दोषप्रकोपहेतुस् तु प्राग् उक्तस् तेन सादिते । (१०।१)

अग्नौ मले ऽतिनिचिते पुनश्चातिव्यवायतः ॥ (१०।२)

यानसंक्षोभविषमकठिनोत्कटकासनात् । (११।१)

वस्तिनेत्राश्मलोष्टोर्वीतलचैलादिघट्टनात् ॥ (११।२)

भृशं शीताम्बुसंस्पर्शात् प्रततातिप्रवाहणात् । (१२।१)

वातमूत्रशकृद्वेगधारणात् तदुदीरणात् ॥ (१२।२)

ज्वरगुल्मातिसारामग्रहणीशोफपाण्डुभिः । (१३।१)

कर्शनाद् विषमाभ्यश्च चेष्टाभ्यो योषितां पुनः ॥ (१३।२)

आमगर्भप्रपतनाद् गर्भवृद्धिप्रपीडनात् । (१४।१)

ईदृशैश्चापरैर् वायुरपानः कुपितो मलम् ॥ (१४।२)

पायोर् वलीषु तं धत्ते तास्वभिष्यण्णमूर्तिषु । (१५।१)

पूर्वलक्षणजायन्ते ऽर्शांसि तत्पूर्वलक्षणं मन्दवह्निता ॥ (१५।२)

विष्टम्भः सक्थिसदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः । (१६।१)

सादो ऽङ्गे नेत्रयोः शोफः शकृद्भेदो ऽथवा ग्रहः ॥ (१६।२)

मारुतः प्रचुरो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन् । (१७।१)

सरुक् सपरिकर्तश्च कृच्छ्रान् निर्गच्छति स्वनम् ॥ (१७।२)

अन्त्रकूजनम् आटोपः क्षामतोद्गारभूरिता । (१८।१)

प्रभूतं मूत्रम् अल्पा विड् अश्रद्धा धूमको ऽम्लकः ॥ (१८।२)

शिरःपृष्ठोरसां शूलम् आलस्यं भिन्नवर्णता । (१९।१)

तन्द्रेन्द्रियाणां दौर्बल्यं क्रोधो दुःखोपचारता ॥ (१९।२)

आशङ्का ग्रहणीदोषपाण्डुगुल्मोदरेषु च । (२०।१)

एतान्येव विवर्धन्ते जातेषु हतनामसु ॥ (२०।२)

निवर्तमानो ऽपानो हि तैरधोमार्गरोधतः । (२१।१)

क्षोभयन्न् अनिलान् अन्यान् सर्वेन्द्रियशरीरगान् ॥ (२१।२)

तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान् धातूंश्च साशयान् । (२२।१)

मृद्नात्यग्निं ततः सर्वो भवति प्रायशो ऽर्शसः ॥ (२२।२)

कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽतिनिष्प्रभः । (२३।१)

असारो विगतच्छायो जन्तुजुष्ट इव द्रुमः ॥ (२३।२)

कृत्स्नैरुपद्रवैर् ग्रस्तो यथोक्तैर् मर्मपीडनैः । (२४।१)

तथा कासपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः ॥ (२४।२)

क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः । (२५।१)

क्लैब्यबाधिर्यतैमिर्यशर्कराश्मरिपीडितः ॥ (२५।२)

क्षामभिन्नस्वरो ध्यायन् मुहुः ष्ठीवन् अरोचकी । (२६।१)

सर्वपर्वास्थिहृन्नाभिपायुवङ्क्षणशूलवान् ॥ (२६।२)

गुदेन स्रवता पिच्छां पुलाकोदकसंनिभाम् । (२७।१)

विबद्धमुक्तं शुष्कार्द्रं पक्वामं चान्तरान्तरा ॥ (२७।२)

पाण्डु पीतं हरिद् रक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते । (२८।१)

वातार्शःगुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः ॥ (२८।२)

म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाः खराः । (२९।१)

मिथो विसदृशा वक्रास् तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः ॥ (२९।२)

बिम्बीकर्कन्धुखर्जूरकार्पासीफलसंनिभाः । (३०।१)

केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः ॥ (३०।२)

शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाभ्यधिकव्यथाः । (३१।१)

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः ॥ (३१।२)

कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः । (३२।१)

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् ॥ (३२।२)

रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धम् उपवेश्यते । (३३।१)

कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते ॥ (३३।२)

गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस् तत एव च । (३४।१)

पित्तार्शःपित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः ॥ (३४।२)

तन्वस्रस्राविणो विस्रास् तनवो मृदवः श्लथाः । (३५।१)

शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसंनिभाः ॥ (३५।२)

दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः । (३६।१)

सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः ॥ (३६।२)

यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः । (३७।१)

कफार्शःश्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः ॥ (३७।२)

उच्छूनोपचिताः स्निग्धाः स्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः । (३८।१)

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः ॥ (३८।२)

करीरपनसास्थ्याभास् तथा गोस्तनसंनिभाः । (३९।१)

वङ्क्षणानाहिनः पायुवस्तिनाभिविकर्तिनः ॥ (३९।२)

सकासश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः । (४०।१)

मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः ॥ (४०।२)

क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः । (४१।१)

वसाभसकफप्राज्यपुरीषाः सप्रवाहिकाः ॥ (४१।२)

न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः । (४२।१)

संनिपातार्शःसंसृष्टलिङ्गाः संसर्गान् निचयात् सर्वलक्षणाः ॥ (४२।२)

रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः । (४३।१)

वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसंनिभाः ॥ (४३।२)

ते ऽत्यर्थं दुष्टम् उष्णं च गाढविट्प्रतिपीडिताः । (४४।१)

स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः ॥ (४४।२)

भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसंभवैः । (४५।१)

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः ॥ (४५।२)

मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः । (४६।१)

रूक्षैः संग्राहिभिर् वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली ॥ (४६।२)

अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन् । (४७।१)

पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम् ॥ (४७।२)

तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत् । (४८।१)

आध्मानम् उदरावेष्टो हृल्लासः परिकर्तनम् ॥ (४८।२)

वस्तौ च सुतरां शूलं गण्डश्वयथुसंभवः । (४९।१)

पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्छर्द्यरुचिज्वराः ॥ (४९।२)

हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकाः । (५०।१)

बाधिर्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसाः ॥ (५०।२)

मनोविकारस् तृष्णास्रपित्तगुल्मोदरादयः । (५१।१)

ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः ॥ (५१।२)

दुर्नाम्नाम् इत्युदावर्तः परमो ऽयम् उपद्रवः । (५२।१)

वाताभिभूतकोष्ठानां तैर् विनापि स जायते ॥ (५२।२)

सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ । (५३।१)

स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्ते ऽग्निबलादिभिः ॥ (५३।२)

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च । (५४।१)

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ॥ (५४।२)

बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च । (५५।१)

अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ॥ (५५।२)

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु । (५६।१)

गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ॥ (५६।२)

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस् त्वचो बहिः । (५७।१)

कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः ॥ (५७।२)

वातेन तोदः पारुष्यं पित्ताद् असितरक्तता । (५८।१)

श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता ॥ (५८।२)

अर्शसां प्रशमे यत्नम् आशु कुर्वीत बुद्धिमान् । (५९।१)

तान्याशु हि गुदं बद्ध्वा कुर्युर् बद्धगुदोदरम् ॥ (५९।२)