अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

वातेन नेत्रे ऽभिष्यण्णे नासानाहो ऽल्पशोफता । (१।३)

शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम् ॥ (१।४)

शुष्काल्पा दूषिका शीतम् अच्छं चाश्रु चला रुजः । (२।१)

निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनाम् इव सर्पणम् ॥ (२।२)

अक्ष्याध्मातम् इवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम् । (३।१)

स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सो ऽभिष्यन्द उपेक्षितः ॥ (३।२)

अधिमन्थो भवेत् तत्र कर्णयोर् नदनं भ्रमः । (४।१)

अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः ॥ (४।२)

हताधिमन्थः सो ऽपि स्यात् प्रमादात् तेन वेदनाः । (५।१)

अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा ॥ (५।२)

मन्याक्षिशङ्खतो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन् । (६।१)

व्यथां तीव्राम् अपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम् ॥ (६।२)

संकोचयति पर्यश्रु सो ऽन्यतोवातसंज्ञितः । (७।१)

तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रम् ऊनं वा वातपर्यये ॥ (७।२)

दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः । (८।१)

अन्तःक्लेदो ऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम् ॥ (८।२)

क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम् । (९।१)

ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम् ॥ (९।२)

अधिमन्थे भवेन् नेत्रं स्यन्दे तु कफसंभवे । (१०।१)

जाड्यं शोफो महान् कण्डूर् निद्रान्नानभिनन्दनम् ॥ (१०।२)

सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद् दूषिकाश्रुता । (११।१)

अधिमन्थे नतं कृष्णम् उन्नतं शुक्लमण्डलम् ॥ (११।२)

प्रसेको नासिकाध्मानं पांसुपूर्णम् इवेक्षणम् । (१२।१)

रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम् ॥ (१२।२)

रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम् । (१३।१)

मन्थे ऽक्षि ताम्रपर्यन्तम् उत्पाटनसमानरुक् ॥ (१३।२)

रागेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम् । (१४।१)

असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णम् अग्न्याभदर्शनम् ॥ (१४।२)

अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यन्दाधिकव्यथाः । (१५।१)

शङ्खदन्तकपोलेषु कपाले चातिरुक्कराः ॥ (१५।२)

वातपित्तातुरं घर्षतोदभेदोपदेहवत् । (१६।१)

रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम् ॥ (१६।२)

विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत् । (१७।१)

उक्तः शुष्कादिपाको ऽयं सशोफः स्यात् त्रिभिर् मलैः ॥ (१७।२)

सरक्तैस्तत्र शोफो ऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान् । (१८।१)

पक्वोदुम्बरसंकाशं जायते शुक्लमण्डलम् ॥ (१८।२)

अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः । (१९।१)

अल्पशोफे ऽल्पशोफस्तु पाको ऽन्यैर् लक्षणैस्तथा ॥ (१९।२)

अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता । (२०।१)

कफोपदिग्धम् असितं सितं प्रक्लेदरागवत् ॥ (२०।२)

दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः । (२१।१)

अन्नसारो ऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर् मलैः ॥ (२१।२)

सिराभिर् नेत्रम् आरूढः करोति श्यावलोहितम् । (२२।१)

सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम् ॥ (२२।२)

अम्लोषितो ऽयम् इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः । (२३।१)

हताधिमन्थम् एतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत् ॥ (२३।२)

वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातो ऽधिमन्थः । (२४।१)

रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत् त्रिरात्रान् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ॥ (२४।२)