अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

कुष्ठ - एन्त्स्तेहुन्ग्मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । (१।३)

साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः ॥ (१।४)

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर् वेरिता मलाः । (२।१)

सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास् त्वग्लसीकासृगामिषम् ॥ (२।२)

दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चरन्तस् ततो बहिः । (३।१)

त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठम् उशन्ति तत् ॥ (३।२)

कालेनोपेक्षितं यस्मात् सर्वं कुष्णाति तद् वपुः । (४।१)

प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वान् संक्लेद्य चावहेत् ॥ (४।२)

सस्वेदक्लेदसंकोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान् । (५।१)

रोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात् ॥ (५।२)

भक्षयेच्छ्वित्रम् अस्माच्च कुष्ठबाह्यम् उदाहृतम् । (६।१)

कुष्ठ - उन्तेरर्तेन्कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ् मिश्रैः समागतैः ॥ (६।२)

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो ऽधिकत्वतः । (७।१)

वातेन कुष्ठं कापालं पित्ताद् औदुम्बरं कफात् ॥ (७।२)

मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋक्षाख्यं वातपित्तजम् । (८।१)

चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः ॥ (८।२)

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद् दद्रूशतारुषी । (९।१)

पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ॥ (९।२)

सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम् । (१०।१)

पुण्डरीकर्क्षजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ (१०।२)

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शखेदास्वेदविवर्णताः । (११।१)

दाहः कण्डूस् त्वचि स्वापस् तोदः कोठोन्नतिः श्रमः ॥ (११।२)

व्रणानाम् अधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । (१२।१)

रूढानाम् अपि रूक्षत्वं निमित्ते ऽल्पे ऽपि कोपनम् ॥ (१२।२)

रोमहर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यम् कुष्ठलक्षणम् अग्रजम् । (१३।१)

कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु ॥ (१३।२)

विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर् रोमभिश्चितम् । (१४।१)

तोदाढ्यम् अल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च ॥ (१४।२)

पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोम गौरसिराचितम् । (१५।१)

बहलं बहलक्लेदरक्तं दाहरुजाधिकम् ॥ (१५।२)

आशूत्थानावदरणकृमि विद्याद् उदुम्बरम् । (१६।१)

स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तम् अनाशुगम् ॥ (१६।२)

अन्योन्यसक्तम् उत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि । (१७।१)

श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम् ॥ (१७।२)

सकण्डूपिटिका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका । (१८।१)

परुषं तनु रक्तान्तम् अन्तःश्यावं समुन्नतम् ॥ (१८।२)

सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटिकैश्चितम् । (१९।१)

ऋक्षजिह्वाकृति प्रोक्तम् ऋक्षजिह्वं बहुक्रिमि ॥ (१९।२)

हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्मैकाख्यं महाश्रयम् । (२०।१)

अस्वेदं मत्स्यशकलसंनिभं किटिभं पुनः ॥ (२०।२)

रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत् परुषासितम् । (२१।१)

सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धम् अन्तर् घृष्टं रजः किरेत् ॥ (२१।२)

श्लक्ष्णस्पर्शं तनु श्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत् । (२२।१)

प्रायेण चोर्ध्वकाये स्याद् गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम् ॥ (२२।२)

रक्तैरलसकं पाणिपाददार्यो विपादिकाः । (२३।१)

तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटिकाचिताः ॥ (२३।२)

दीर्घप्रताना दूर्वावद् अतसीकुसुमच्छविः । (२४।१)

उत्सन्नमण्डला दद्रूः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी ॥ (२४।२)

स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम् । (२५।१)

शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च ॥ (२५।२)

रक्तान्तम् अन्तरा पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम् । (२६।१)

सोत्सेधम् आचितं रक्तैः पद्मपत्त्रम् इवांशुभिः ॥ (२६।२)

घनभूरिलसीकासृक्प्रायम् आशु विभेदि च । (२७।१)

पुण्डरीकं तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥ (२७।२)

विस्फोटं पिटिकाः पामा कण्डूक्लेदरुजाधिकाः । (२८।१)

सूक्ष्माः श्यावारुणा बह्व्यः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे ॥ (२८।२)

सस्फोटम् अस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत् । (२९।१)

रक्तं दलच्चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ (२९।२)

पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम् । (३०।१)

कुष्ठलिङ्गैर् युतं सर्वैर् नैकवर्णं ततो भवेत् ॥ (३०।२)

दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । (३१।१)

कुष्ठेषु दोषोल्बणतां सर्वदोषोल्बणं त्यजेत् ॥ (३१।२)

रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम् । (३२।१)

याप्यं मेदोगतं कृच्छ्रं पित्तद्वन्द्वास्रमांसगम् ॥ (३२।२)

अकृच्छ्रं कफवाताढ्यं त्वक्स्थम् एकमलं च यत् । (३३।१)

तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः ॥ (३३।२)

स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । (३४।१)

पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः संधिषु चाधिकम् ॥ (३४।२)

कौण्यं गतिक्षयो ऽङ्गानां दलनं स्याच्च मेदसि । (३५।१)

नासाभङ्गो ऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः ॥ (३५।२)

क्षते च कृमयः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । (३६।१)

यथापूर्वं च सर्वाणि स्युर् लिङ्गान्यसृगादिषु ॥ (३६।२)

कुष्ठैकसंभवं श्वित्रं किलासं दारुणं च तत् । (३७।१)

निर्दिष्टम् अपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ॥ (३७।२)

वाताद् रूक्षारुणं पित्तात् ताम्रं कमलपत्त्रवत् । (३८।१)

सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ॥ (३८।२)

सकण्डु च क्रमाद् रक्तमांसमेदःसु चादिशेत् । (३९।१)

वर्णेनैवेदृग् उभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥ (३९।२)

अशुक्लरोमाबहलम् असंसृष्टं मिथो नवम् । (४०।१)

अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यम् अतो ऽन्यथा ॥ (४०।२)

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातम् अप्यचिरन्तनम् । (४१।१)

स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः ॥ (४१।२)

सर्वे संचारिणो नेत्रत्वग्विकारा विशेषतः । (४२।१)

कृमयःकृमयस् तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः ॥ (४२।२)

बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः । (४३।१)

नामतो विंशतिविधा बाह्यास् तत्रामृजोद्भवाः ॥ (४३।२)

तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः । (४४।१)

बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः ॥ (४४।२)

द्विधा ते कोठपिटिकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते । (४५।१)

कुष्ठैकहेतवो ऽन्तर्जाः श्लेष्मजास् तेषु चाधिकम् ॥ (४५।२)

मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवौदनैः । (४६।१)

शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकोलकादिभिः ॥ (४६।२)

कफाद् आमाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः । (४७।१)

पृथुब्रध्ननिभाः केचित् केचिद् गण्डूपदोपमाः ॥ (४७।२)

रूढधान्याङ्कुराकारास् तनुदीर्घास् तथाणवः । (४८।१)

श्वेतास् ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते ॥ (४८।२)

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महाकुहाः । (४९।१)

कुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास् ते च कुर्वते ॥ (४९।२)

हृल्लासम् आस्यस्रवणम् अविपाकम् अरोचकम् । (५०।१)

मूर्छाछर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् ॥ (५०।२)

रक्तवाहिसिरोत्थाना रक्तजा जन्तवो ऽणवः । (५१।१)

अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिद् अदर्शनाः ॥ (५१।२)

केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः । (५२।१)

षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ॥ (५२।२)

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्ते ऽधोविसर्पिणः । (५३।१)

वृद्धाः सन्तो भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः ॥ (५३।२)

तदास्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः । (५४।१)

पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ॥ (५४।२)

ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः । (५५।१)

सौसुरादाः सुलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च ॥ (५५।२)

विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः । (५६।१)

रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूर् विनिर्गमात् ॥ (५६।२)