अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā
AHS, 6, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो भूतविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)
athāto bhūtavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
पुरुषे ऽपौरुषं यत्र तत्र भूतग्रहं वदेत् ॥ (१।४)
puruṣe 'pauruṣaṃ yatra tatra bhūtagrahaṃ vadet ||
हेतुस् तदनुषक्तौ तु सद्यः पूर्वकृतो ऽथवा ॥ (३।२)
hetus tadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto 'thavā ||
लुप्तधर्मव्रताचारः पूज्यान् अप्य् अतिवर्तते ॥ (४।२)
luptadharmavratācāraḥ pūjyān apy ativartate ||
तं तथा भिन्नमर्यादं पापम् आत्मोपघातिनम् । (५।१)
taṃ tathā bhinnamaryādaṃ pāpam ātmopaghātinam |
देवादयो ऽप्य् अनुघ्नन्ति ग्रहाश् छिद्रप्रहारिणः ॥ (५।२)
devādayo 'py anughnanti grahāś chidraprahāriṇaḥ ||
छिद्रं पापक्रियारम्भः पाको ऽनिष्टस्य कर्मणः । (६।१)
chidraṃ pāpakriyārambhaḥ pāko 'niṣṭasya karmaṇaḥ |
एकस्य शून्ये ऽवस्थानं श्मशानादिषु वा निशि ॥ (६।२)
ekasya śūnye 'vasthānaṃ śmaśānādiṣu vā niśi ||
दिग्वासस्त्वं गुरोर् निन्दा रतेर् अविधिसेवनम् । (७।१)
digvāsastvaṃ guror nindā rater avidhisevanam |
गृह्णन्ति शुक्लप्रतिपत्त्रयोदश्योः सुरा नरम् । (९।१)
gṛhṇanti śuklapratipattrayodaśyoḥ surā naram |
शुक्लत्रयोदशीकृष्णद्वादश्योर् दानवा ग्रहाः ॥ (९।२)
śuklatrayodaśīkṛṣṇadvādaśyor dānavā grahāḥ ||
गन्धर्वास् तु चतुर्दश्यां द्वादश्यां चोरगाः पुनः । (१०।१)
gandharvās tu caturdaśyāṃ dvādaśyāṃ coragāḥ punaḥ |
पञ्चम्यां शुक्लसप्तम्येकादश्योस् तु धनेश्वराः ॥ (१०।२)
pañcamyāṃ śuklasaptamyekādaśyos tu dhaneśvarāḥ ||
शुक्लाष्टपञ्चमीपौर्णमासीषु ब्रह्मराक्षसाः । (११।१)
śuklāṣṭapañcamīpaurṇamāsīṣu brahmarākṣasāḥ |
गुरुवृद्धादयः प्रायः कालं संध्यासु लक्षयेत् ॥ (१२।२)
guruvṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ saṃdhyāsu lakṣayet ||
देवाःफुल्लपद्मोपममुखं सौम्यदृष्टिम् अकोपनम् । (१३।१)
devāḥphullapadmopamamukhaṃ saumyadṛṣṭim akopanam |
अल्पवाक्स्वेदविण्मूत्रं भोजनानभिलाषिणम् ॥ (१३।२)
alpavāksvedaviṇmūtraṃ bhojanānabhilāṣiṇam ||
मीलयन्तं चिरान् नेत्रे सुरभिं वरदायिनम् ॥ (१४।२)
mīlayantaṃ cirān netre surabhiṃ varadāyinam ||
अनिद्रम् अप्रधृष्यं च विद्याद् देववशीकृतम् ॥ (१५।२)
anidram apradhṛṣyaṃ ca vidyād devavaśīkṛtam ||
दैत्याःजिह्मदृष्टिं दुरात्मानं गुरुदेवद्विजद्विषम् । (१६।१)
daityāḥjihmadṛṣṭiṃ durātmānaṃ gurudevadvijadviṣam |
निर्भयं मानिनं शूरं क्रोधनं व्यवसायिनम् ॥ (१६।२)
nirbhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ vyavasāyinam ||
रुद्रः स्कन्दो विशाखो ऽहम् इन्द्रो ऽहम् इति वादिनम् । (१७।१)
rudraḥ skando viśākho 'ham indro 'ham iti vādinam |
सुरामांसरुचिं विद्याद् दैत्यग्रहगृहीतकम् ॥ (१७।२)
surāmāṃsaruciṃ vidyād daityagrahagṛhītakam ||
गन्धर्वाःस्वाचारं सुरभिं हृष्टं गीतनर्तनकारिणम् । (१८।१)
gandharvāḥsvācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gītanartanakāriṇam |
स्नानोद्यानरुचिं रक्तवस्त्रमाल्यानुलेपनम् ॥ (१८।२)
snānodyānaruciṃ raktavastramālyānulepanam ||
शृङ्गारलीलाभिरतं गन्धर्वाध्युषितं वदेत् । (१९।१)
śṛṅgāralīlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet |
रक्ताक्षं क्रोधनं स्तब्धदृष्टिं वक्रगतिं चलम् ॥ (१९।२)
raktākṣaṃ krodhanaṃ stabdhadṛṣṭiṃ vakragatiṃ calam ||
श्वसन्तम् अनिशं जिह्वालोलिनं सृक्किणीलिहम् । (२०।१)
śvasantam aniśaṃ jihvālolinaṃ sṛkkiṇīliham |
उरगाधिष्ठितं विद्यात् त्रस्यन्तं चातपत्रतः । (२१।१)
uragādhiṣṭhitaṃ vidyāt trasyantaṃ cātapatrataḥ |
विप्लुतत्रस्तरक्ताक्षं शुभगन्धं सुतेजसम् ॥ (२१।२)
viplutatrastaraktākṣaṃ śubhagandhaṃ sutejasam ||
यक्षाःप्रियनृत्यकथागीतस्नानमाल्यानुलेपनम् । (२२।१)
yakṣāḥpriyanṛtyakathāgītasnānamālyānulepanam |
मत्स्यमांसरुचिं हृष्टं तुष्टं बलिनम् अव्यथम् ॥ (२२।२)
matsyamāṃsaruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ balinam avyatham ||
अल्परोषं द्रुतगतिं विद्याद् यक्षगृहीतकम् । (२४।१)
alparoṣaṃ drutagatiṃ vidyād yakṣagṛhītakam |
ब्रह्मराक्षसहास्यनृत्यप्रियं रौद्रचेष्टं छिद्रप्रहारिणम् ॥ (२४।२)
brahmarākṣasahāsyanṛtyapriyaṃ raudraceṣṭaṃ chidraprahāriṇam ||
आक्रोशिनं शीघ्रगतिं देवद्विजभिषग्द्विषम् । (२५।१)
ākrośinaṃ śīghragatiṃ devadvijabhiṣagdviṣam |
आत्मानं काष्ठशस्त्राद्यैर् घ्नन्तं भोःशब्दवादिनम् ॥ (२५।२)
ātmānaṃ kāṣṭhaśastrādyair ghnantaṃ bhoḥśabdavādinam ||
शास्त्रवेदपठं विद्याद् गृहीतं ब्रह्मराक्षसैः । (२६।१)
śāstravedapaṭhaṃ vidyād gṛhītaṃ brahmarākṣasaiḥ |
राक्षससक्रोधदृष्टिं भ्रूकुटीम् उद्वहन्तं ससंभ्रमम् ॥ (२६।२)
rākṣasasakrodhadṛṣṭiṃ bhrūkuṭīm udvahantaṃ sasaṃbhramam ||
प्रहरन्तं प्रधावन्तं शब्दन्तं भैरवाननम् । (२७।१)
praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam |
अन्नाद् विनापि बलिनं नष्टनिद्रं निशाचरम् ॥ (२७।२)
annād vināpi balinaṃ naṣṭanidraṃ niśācaram ||
निर्लज्जम् अशुचिं शूरं क्रूरं परुषभाषिणम् । (२८।१)
nirlajjam aśuciṃ śūraṃ krūraṃ paruṣabhāṣiṇam |
रोषणं रक्तमाल्यस्त्रीरक्तमद्यामिषप्रियम् ॥ (२८।२)
roṣaṇaṃ raktamālyastrīraktamadyāmiṣapriyam ||
दृष्ट्वा च रक्तं मांसं वालिहानं दशनच्छदौ । (२९।१)
dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vālihānaṃ daśanacchadau |
हसन्तम् अन्नकाले च राक्षसाधिष्ठितं वदेत् ॥ (२९।२)
hasantam annakāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet ||
पिशाचअस्वस्थचित्तं नैकत्र तिष्ठन्तं परिधाविनम् । (३०।१)
piśācaasvasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam |
निर्भर्त्सनाद् दीनमुखं रुदन्तम् अनिमित्ततः । (३१।१)
nirbhartsanād dīnamukhaṃ rudantam animittataḥ |
नखैर् लिखन्तम् आत्मानं रूक्षध्वस्तवपुःस्वरम् ॥ (३१।२)
nakhair likhantam ātmānaṃ rūkṣadhvastavapuḥsvaram ||
आवेदयन्तम् दुःखादि सम्बद्धाबद्धभाषिणम् । (३२।१)
āvedayantam duḥkhādi sambaddhābaddhabhāṣiṇam |
नष्टस्मृतिं शून्यरतिं लोलं नग्नं मलीमसम् ॥ (३२।२)
naṣṭasmṛtiṃ śūnyaratiṃ lolaṃ nagnaṃ malīmasam ||
आरोहन्तं च काष्ठाश्वं तथा संकरकूटकम् ॥ (३३।२)
ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṃkarakūṭakam ||
प्रेतप्रेताकृतिक्रियागन्धं भीतम् आहारविद्विषम् ॥ (३४।२)
pretapretākṛtikriyāgandhaṃ bhītam āhāravidviṣam ||
तृणच्छिदं च प्रेतेन गृहीतं नरम् आदिशेत् । (३५।१)
tṛṇacchidaṃ ca pretena gṛhītaṃ naram ādiśet |
कुष्माण्डबहुप्रलापं कृष्णास्यं प्रविलम्बितयायिनम् ॥ (३५।२)
kuṣmāṇḍabahupralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ pravilambitayāyinam ||
शूनप्रलम्बवृषणं कूष्माण्डाधिष्ठितं वदेत् । (३६।१)
śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet |
निषादगृहीत्वा काष्ठलोष्टादि भ्रमन्तं चीरवाससम् ॥ (३६।२)
niṣādagṛhītvā kāṣṭhaloṣṭādi bhramantaṃ cīravāsasam ||
नग्नं धावन्तम् उत्त्रस्तदृष्टिं तृणविभूषणम् । (३७।१)
nagnaṃ dhāvantam uttrastadṛṣṭiṃ tṛṇavibhūṣaṇam |
निषादाधिष्ठितं विद्याद् वदन्तं परुषाणि च ॥ (३८।२)
niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ paruṣāṇi ca ||
औकिरणयाचन्तम् उदकं चान्नं त्रस्तलोहितलोचनम् । (३९।१)
aukiraṇayācantam udakaṃ cānnaṃ trastalohitalocanam |
उग्रवाक्यं च जानीयान् नरम् औकिरणार्दितम् ॥ (३९।२)
ugravākyaṃ ca jānīyān naram aukiraṇārditam ||
वेतालगन्धमाल्यरतिं सत्यवादिनं परिवेपिनम् । (४०।१)
vetālagandhamālyaratiṃ satyavādinaṃ parivepinam |
स्खलद्वाचं च जानीयात् पितृग्रहवशीकृतम् ॥ (४२।२)
skhaladvācaṃ ca jānīyāt pitṛgrahavaśīkṛtam ||
व्याहाराहारचेष्टाभिर् यथास्वं तद् ग्रहं वदेत् ॥ (४३।२)
vyāhārāhāraceṣṭābhir yathāsvaṃ tad grahaṃ vadet ||
अस्वस्थमनसं दैर्घ्यकालिकं सग्रहं त्यजेत् ॥ (४४।२)
asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ sagrahaṃ tyajet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.