अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā

AHS, 6, 4

84 of 120 · 90 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथातो भूतविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

athāto bhūtavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |

1.2१.२

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ |

1.3१.३

लक्षयेज् ज्ञानविज्ञानवाक्चेष्टाबलपौरुषम् । (१।३)

lakṣayej jñānavijñānavākceṣṭābalapauruṣam |

1.4१.४

पुरुषे ऽपौरुषं यत्र तत्र भूतग्रहं वदेत् ॥ (१।४)

puruṣe 'pauruṣaṃ yatra tatra bhūtagrahaṃ vadet ||

2.1२.१

भूतस्य रूपप्रकृतिभाषागत्यादिचेष्टितैः । (२।१)

bhūtasya rūpaprakṛtibhāṣāgatyādiceṣṭitaiḥ |

2.2२.२

यस्यानुकारं कुरुते तेनाविष्टं तम् आदिशेत् ॥ (२।२)

yasyānukāraṃ kurute tenāviṣṭaṃ tam ādiśet ||

3.1३.१

सो ऽष्टादशविधो देवदानवादिविभेदतः । (३।१)

so 'ṣṭādaśavidho devadānavādivibhedataḥ |

3.2३.२

हेतुस् तदनुषक्तौ तु सद्यः पूर्वकृतो ऽथवा ॥ (३।२)

hetus tadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto 'thavā ||

4.1४.१

प्रज्ञापराधः सुतरां तेन कामादिजन्मना । (४।१)

prajñāparādhaḥ sutarāṃ tena kāmādijanmanā |

4.2४.२

लुप्तधर्मव्रताचारः पूज्यान् अप्य् अतिवर्तते ॥ (४।२)

luptadharmavratācāraḥ pūjyān apy ativartate ||

5.1५.१

तं तथा भिन्नमर्यादं पापम् आत्मोपघातिनम् । (५।१)

taṃ tathā bhinnamaryādaṃ pāpam ātmopaghātinam |

5.2५.२

देवादयो ऽप्य् अनुघ्नन्ति ग्रहाश् छिद्रप्रहारिणः ॥ (५।२)

devādayo 'py anughnanti grahāś chidraprahāriṇaḥ ||

6.1६.१

छिद्रं पापक्रियारम्भः पाको ऽनिष्टस्य कर्मणः । (६।१)

chidraṃ pāpakriyārambhaḥ pāko 'niṣṭasya karmaṇaḥ |

6.2६.२

एकस्य शून्ये ऽवस्थानं श्मशानादिषु वा निशि ॥ (६।२)

ekasya śūnye 'vasthānaṃ śmaśānādiṣu vā niśi ||

7.1७.१

दिग्वासस्त्वं गुरोर् निन्दा रतेर् अविधिसेवनम् । (७।१)

digvāsastvaṃ guror nindā rater avidhisevanam |

7.2७.२

अशुचेर् देवतार्चादि परसूतकसंकरः ॥ (७।२)

aśucer devatārcādi parasūtakasaṃkaraḥ ||

8.1८.१

होममन्त्रबलीज्यानां विगुणं परिकर्म च । (८।१)

homamantrabalījyānāṃ viguṇaṃ parikarma ca |

8.2८.२

समासाद् दिनचर्यादिप्रोक्ताचारव्यतिक्रमः ॥ (८।२)

samāsād dinacaryādiproktācāravyatikramaḥ ||

9.1९.१

गृह्णन्ति शुक्लप्रतिपत्त्रयोदश्योः सुरा नरम् । (९।१)

gṛhṇanti śuklapratipattrayodaśyoḥ surā naram |

9.2९.२

शुक्लत्रयोदशीकृष्णद्वादश्योर् दानवा ग्रहाः ॥ (९।२)

śuklatrayodaśīkṛṣṇadvādaśyor dānavā grahāḥ ||

10.1१०.१

गन्धर्वास् तु चतुर्दश्यां द्वादश्यां चोरगाः पुनः । (१०।१)

gandharvās tu caturdaśyāṃ dvādaśyāṃ coragāḥ punaḥ |

10.2१०.२

पञ्चम्यां शुक्लसप्तम्येकादश्योस् तु धनेश्वराः ॥ (१०।२)

pañcamyāṃ śuklasaptamyekādaśyos tu dhaneśvarāḥ ||

11.1११.१

शुक्लाष्टपञ्चमीपौर्णमासीषु ब्रह्मराक्षसाः । (११।१)

śuklāṣṭapañcamīpaurṇamāsīṣu brahmarākṣasāḥ |

11.2११.२

कृष्णे रक्षःपिशाचाद्या नवद्वादशपर्वसु ॥ (११।२)

kṛṣṇe rakṣaḥpiśācādyā navadvādaśaparvasu ||

12.1१२.१

दशामावास्ययोर् अष्टनवम्योः पितरो ऽपरे । (१२।१)

daśāmāvāsyayor aṣṭanavamyoḥ pitaro 'pare |

12.2१२.२

गुरुवृद्धादयः प्रायः कालं संध्यासु लक्षयेत् ॥ (१२।२)

guruvṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ saṃdhyāsu lakṣayet ||

13.1१३.१

देवाःफुल्लपद्मोपममुखं सौम्यदृष्टिम् अकोपनम् । (१३।१)

devāḥphullapadmopamamukhaṃ saumyadṛṣṭim akopanam |

13.2१३.२

अल्पवाक्स्वेदविण्मूत्रं भोजनानभिलाषिणम् ॥ (१३।२)

alpavāksvedaviṇmūtraṃ bhojanānabhilāṣiṇam ||

14.1१४.१

देवद्विजातिपरमं शुचिं संस्कृतवादिनम् । (१४।१)

devadvijātiparamaṃ śuciṃ saṃskṛtavādinam |

14.2१४.२

मीलयन्तं चिरान् नेत्रे सुरभिं वरदायिनम् ॥ (१४।२)

mīlayantaṃ cirān netre surabhiṃ varadāyinam ||

15.1१५.१

शुक्लमाल्याम्बरसरिच्छैलोच्चभवनप्रियम् । (१५।१)

śuklamālyāmbarasaricchailoccabhavanapriyam |

15.2१५.२

अनिद्रम् अप्रधृष्यं च विद्याद् देववशीकृतम् ॥ (१५।२)

anidram apradhṛṣyaṃ ca vidyād devavaśīkṛtam ||

16.1१६.१

दैत्याःजिह्मदृष्टिं दुरात्मानं गुरुदेवद्विजद्विषम् । (१६।१)

daityāḥjihmadṛṣṭiṃ durātmānaṃ gurudevadvijadviṣam |

16.2१६.२

निर्भयं मानिनं शूरं क्रोधनं व्यवसायिनम् ॥ (१६।२)

nirbhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ vyavasāyinam ||

17.1१७.१

रुद्रः स्कन्दो विशाखो ऽहम् इन्द्रो ऽहम् इति वादिनम् । (१७।१)

rudraḥ skando viśākho 'ham indro 'ham iti vādinam |

17.2१७.२

सुरामांसरुचिं विद्याद् दैत्यग्रहगृहीतकम् ॥ (१७।२)

surāmāṃsaruciṃ vidyād daityagrahagṛhītakam ||

18.1१८.१

गन्धर्वाःस्वाचारं सुरभिं हृष्टं गीतनर्तनकारिणम् । (१८।१)

gandharvāḥsvācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gītanartanakāriṇam |

18.2१८.२

स्नानोद्यानरुचिं रक्तवस्त्रमाल्यानुलेपनम् ॥ (१८।२)

snānodyānaruciṃ raktavastramālyānulepanam ||

19.1१९.१

शृङ्गारलीलाभिरतं गन्धर्वाध्युषितं वदेत् । (१९।१)

śṛṅgāralīlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet |

19.2१९.२

रक्ताक्षं क्रोधनं स्तब्धदृष्टिं वक्रगतिं चलम् ॥ (१९।२)

raktākṣaṃ krodhanaṃ stabdhadṛṣṭiṃ vakragatiṃ calam ||

20.1२०.१

श्वसन्तम् अनिशं जिह्वालोलिनं सृक्किणीलिहम् । (२०।१)

śvasantam aniśaṃ jihvālolinaṃ sṛkkiṇīliham |

20.2२०.२

प्रियदुग्धगुडस्नानम् अधोवदनशायिनम् ॥ (२०।२)

priyadugdhaguḍasnānam adhovadanaśāyinam ||

21.1२१.१

उरगाधिष्ठितं विद्यात् त्रस्यन्तं चातपत्रतः । (२१।१)

uragādhiṣṭhitaṃ vidyāt trasyantaṃ cātapatrataḥ |

21.2२१.२

विप्लुतत्रस्तरक्ताक्षं शुभगन्धं सुतेजसम् ॥ (२१।२)

viplutatrastaraktākṣaṃ śubhagandhaṃ sutejasam ||

22.1२२.१

यक्षाःप्रियनृत्यकथागीतस्नानमाल्यानुलेपनम् । (२२।१)

yakṣāḥpriyanṛtyakathāgītasnānamālyānulepanam |

22.2२२.२

मत्स्यमांसरुचिं हृष्टं तुष्टं बलिनम् अव्यथम् ॥ (२२।२)

matsyamāṃsaruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ balinam avyatham ||

23.1२३.१

चलिताग्रकरं कस्मै किं ददामीति वादिनम् । (२३।१)

calitāgrakaraṃ kasmai kiṃ dadāmīti vādinam |

23.2२३.२

रहस्यभाषिणं वैद्यद्विजातिपरिभाविनम् ॥ (२३।२)

rahasyabhāṣiṇaṃ vaidyadvijātiparibhāvinam ||

24.1२४.१

अल्परोषं द्रुतगतिं विद्याद् यक्षगृहीतकम् । (२४।१)

alparoṣaṃ drutagatiṃ vidyād yakṣagṛhītakam |

24.2२४.२

ब्रह्मराक्षसहास्यनृत्यप्रियं रौद्रचेष्टं छिद्रप्रहारिणम् ॥ (२४।२)

brahmarākṣasahāsyanṛtyapriyaṃ raudraceṣṭaṃ chidraprahāriṇam ||

25.1२५.१

आक्रोशिनं शीघ्रगतिं देवद्विजभिषग्द्विषम् । (२५।१)

ākrośinaṃ śīghragatiṃ devadvijabhiṣagdviṣam |

25.2२५.२

आत्मानं काष्ठशस्त्राद्यैर् घ्नन्तं भोःशब्दवादिनम् ॥ (२५।२)

ātmānaṃ kāṣṭhaśastrādyair ghnantaṃ bhoḥśabdavādinam ||

26.1२६.१

शास्त्रवेदपठं विद्याद् गृहीतं ब्रह्मराक्षसैः । (२६।१)

śāstravedapaṭhaṃ vidyād gṛhītaṃ brahmarākṣasaiḥ |

26.2२६.२

राक्षससक्रोधदृष्टिं भ्रूकुटीम् उद्वहन्तं ससंभ्रमम् ॥ (२६।२)

rākṣasasakrodhadṛṣṭiṃ bhrūkuṭīm udvahantaṃ sasaṃbhramam ||

27.1२७.१

प्रहरन्तं प्रधावन्तं शब्दन्तं भैरवाननम् । (२७।१)

praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam |

27.2२७.२

अन्नाद् विनापि बलिनं नष्टनिद्रं निशाचरम् ॥ (२७।२)

annād vināpi balinaṃ naṣṭanidraṃ niśācaram ||

28.1२८.१

निर्लज्जम् अशुचिं शूरं क्रूरं परुषभाषिणम् । (२८।१)

nirlajjam aśuciṃ śūraṃ krūraṃ paruṣabhāṣiṇam |

28.2२८.२

रोषणं रक्तमाल्यस्त्रीरक्तमद्यामिषप्रियम् ॥ (२८।२)

roṣaṇaṃ raktamālyastrīraktamadyāmiṣapriyam ||

29.1२९.१

दृष्ट्वा च रक्तं मांसं वालिहानं दशनच्छदौ । (२९।१)

dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vālihānaṃ daśanacchadau |

29.2२९.२

हसन्तम् अन्नकाले च राक्षसाधिष्ठितं वदेत् ॥ (२९।२)

hasantam annakāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet ||

30.1३०.१

पिशाचअस्वस्थचित्तं नैकत्र तिष्ठन्तं परिधाविनम् । (३०।१)

piśācaasvasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam |

30.2३०.२

उच्छिष्टनृत्यगन्धर्वहासमद्यामिषप्रियम् ॥ (३०।२)

ucchiṣṭanṛtyagandharvahāsamadyāmiṣapriyam ||

31.1३१.१

निर्भर्त्सनाद् दीनमुखं रुदन्तम् अनिमित्ततः । (३१।१)

nirbhartsanād dīnamukhaṃ rudantam animittataḥ |

31.2३१.२

नखैर् लिखन्तम् आत्मानं रूक्षध्वस्तवपुःस्वरम् ॥ (३१।२)

nakhair likhantam ātmānaṃ rūkṣadhvastavapuḥsvaram ||

32.1३२.१

आवेदयन्तम् दुःखादि सम्बद्धाबद्धभाषिणम् । (३२।१)

āvedayantam duḥkhādi sambaddhābaddhabhāṣiṇam |

32.2३२.२

नष्टस्मृतिं शून्यरतिं लोलं नग्नं मलीमसम् ॥ (३२।२)

naṣṭasmṛtiṃ śūnyaratiṃ lolaṃ nagnaṃ malīmasam ||

33.1३३.१

रथ्याचैलपरीधानं तृणमालाविभूषणम् । (३३।१)

rathyācailaparīdhānaṃ tṛṇamālāvibhūṣaṇam |

33.2३३.२

आरोहन्तं च काष्ठाश्वं तथा संकरकूटकम् ॥ (३३।२)

ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṃkarakūṭakam ||

34.1३४.१

बह्वाशिनं पिशाचेन विजानीयाद् अधिष्ठितम् । (३४।१)

bahvāśinaṃ piśācena vijānīyād adhiṣṭhitam |

34.2३४.२

प्रेतप्रेताकृतिक्रियागन्धं भीतम् आहारविद्विषम् ॥ (३४।२)

pretapretākṛtikriyāgandhaṃ bhītam āhāravidviṣam ||

35.1३५.१

तृणच्छिदं च प्रेतेन गृहीतं नरम् आदिशेत् । (३५।१)

tṛṇacchidaṃ ca pretena gṛhītaṃ naram ādiśet |

35.2३५.२

कुष्माण्डबहुप्रलापं कृष्णास्यं प्रविलम्बितयायिनम् ॥ (३५।२)

kuṣmāṇḍabahupralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ pravilambitayāyinam ||

36.1३६.१

शूनप्रलम्बवृषणं कूष्माण्डाधिष्ठितं वदेत् । (३६।१)

śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet |

36.2३६.२

निषादगृहीत्वा काष्ठलोष्टादि भ्रमन्तं चीरवाससम् ॥ (३६।२)

niṣādagṛhītvā kāṣṭhaloṣṭādi bhramantaṃ cīravāsasam ||

37.1३७.१

नग्नं धावन्तम् उत्त्रस्तदृष्टिं तृणविभूषणम् । (३७।१)

nagnaṃ dhāvantam uttrastadṛṣṭiṃ tṛṇavibhūṣaṇam |

37.2३७.२

श्मशानशून्यायतनरथ्यैकद्रुमसेविनम् ॥ (३७।२)

śmaśānaśūnyāyatanarathyaikadrumasevinam ||

38.1३८.१

तिलान्नमद्यमांसेषु सततं सक्तलोचनम् । (३८।१)

tilānnamadyamāṃseṣu satataṃ saktalocanam |

38.2३८.२

निषादाधिष्ठितं विद्याद् वदन्तं परुषाणि च ॥ (३८।२)

niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ paruṣāṇi ca ||

39.1३९.१

औकिरणयाचन्तम् उदकं चान्नं त्रस्तलोहितलोचनम् । (३९।१)

aukiraṇayācantam udakaṃ cānnaṃ trastalohitalocanam |

39.2३९.२

उग्रवाक्यं च जानीयान् नरम् औकिरणार्दितम् ॥ (३९।२)

ugravākyaṃ ca jānīyān naram aukiraṇārditam ||

40.1४०.१

वेतालगन्धमाल्यरतिं सत्यवादिनं परिवेपिनम् । (४०।१)

vetālagandhamālyaratiṃ satyavādinaṃ parivepinam |

40.2४०.२

बहुनिद्रं च जानीयाद् वेतालेन वशीकृतम् ॥ (४०।२)

bahunidraṃ ca jānīyād vetālena vaśīkṛtam ||

41.1४१.१

पितृअप्रसन्नदृशं दीनवदनं शुष्कतालुकम् । (४१।१)

pitṛaprasannadṛśaṃ dīnavadanaṃ śuṣkatālukam |

41.2४१.२

चलन्नयनपक्ष्माणं निद्रालुं मन्दपावकम् ॥ (४१।२)

calannayanapakṣmāṇaṃ nidrāluṃ mandapāvakam ||

42.1४२.१

अपसव्यपरीधानं तिलमांसगुडप्रियम् । (४२।१)

apasavyaparīdhānaṃ tilamāṃsaguḍapriyam |

42.2४२.२

स्खलद्वाचं च जानीयात् पितृग्रहवशीकृतम् ॥ (४२।२)

skhaladvācaṃ ca jānīyāt pitṛgrahavaśīkṛtam ||

43.1४३.१

गुरुवृद्धर्षिसिद्धाभिशापचिन्तानुरूपतः । (४३।१)

guruvṛddharṣisiddhābhiśāpacintānurūpataḥ |

43.2४३.२

व्याहाराहारचेष्टाभिर् यथास्वं तद् ग्रहं वदेत् ॥ (४३।२)

vyāhārāhāraceṣṭābhir yathāsvaṃ tad grahaṃ vadet ||

44.1४४.१

कुमारवृन्दानुगतं नग्नम् उद्धतमूर्धजम् । (४४।१)

kumāravṛndānugataṃ nagnam uddhatamūrdhajam |

44.2४४.२

अस्वस्थमनसं दैर्घ्यकालिकं सग्रहं त्यजेत् ॥ (४४।२)

asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ sagrahaṃ tyajet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

AHS, 6, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit