अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

केवलं निरुपस्तम्भम् आदौ स्नेहैरुपाचरेत् । (१।३)

वायुं सर्पिर्वसामज्जतैलपानैर् नरं ततः ॥ (१।४)

स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः । (२।१)

यूषैर् ग्राम्यौदकानूपरसैर् वा स्नेहसंयुतैः ॥ (२।२)

पायसैः कृसरैः साम्ललवणैः सानुवासनैः । (३।१)

नावनैस् तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धैः स्वेदयेत् ततः ॥ (३।२)

स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैः शंकराद्यैः पुनः पुनः । (४।१)

स्नेहाक्तं स्विन्नम् अङ्गं तु वक्रं स्तब्धं सवेदनम् ॥ (४।२)

यथेष्टम् आनामयितुं सुखम् एव हि शक्यते । (५।१)

शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः ॥ (५।२)

शक्यं कर्मण्यतां नेतुं किमु गात्राणि जीवताम् । (६।१)

हर्षतोदरुगायामशोफस्तम्भग्रहादयः ॥ (६।२)

स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते । (७।१)

स्नेहश्च धातून् संशुष्कान् पुष्णात्याशूपयोजितः ॥ (७।२)

बलम् अग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चास्याभिवर्धयेत् । (८।१)

असकृत् तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्च प्रतिपादयेत् ॥ (८।२)

तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः । (९।१)

यद्येतेन सदोषत्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति ॥ (९।२)

मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर् भेषजैस् तं विशोधयेत् । (१०।१)

घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धम् एव वा ॥ (१०।२)

पयसैरण्डतैलं वा पिबेद् दोषहरं शिवम् । (११।१)

स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर् हि मलश्चितः ॥ (११।२)

स्रोतो बद्ध्वानिलं रुन्ध्यात् तस्मात् तम् अनुलोमयेत् । (१२।१)

दुर्बलो यो ऽविरेच्यः स्यात् तं निरूहैरुपाचरेत् ॥ (१२।२)

दीपनैः पाचनीयैर् वा भोज्यैर् वा तद्युतैर् नरम् । (१३।१)

संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर् हितौ ॥ (१३।२)

आमाशयगते वायौ वमितप्रतिभोजिते । (१४।१)

सुखाम्बुना षड्धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत् ॥ (१४।२)

संधुक्षिते ऽग्नौ परतो विधिः केवलवातिकः । (१५।१)

मत्स्यान् नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान् बिल्वशलाटुभिः ॥ (१५।२)

वस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः । (१६।१)

कोष्ठगे क्षारचूर्णाद्या हिताः पाचनदीपनाः ॥ (१६।२)

हृत्स्थे पयः स्थिरासिद्धं शिरोवस्तिः शिरोगते । (१७।१)

स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्रादीनां च तर्पणम् ॥ (१७।२)

स्वेदाभ्यङ्गनिवातानि हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते । (१८।१)

शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम् ॥ (१८।२)

विरेको मांसमेदःस्थे निरूहः शमनानि च । (१९।१)

बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत् ॥ (१९।२)

प्रहर्षो ऽन्नं च शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम् । (२०।१)

विबद्धमार्गं दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद् विरेचनम् ॥ (२०।२)

विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम् । (२१।१)

गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम् ॥ (२१।२)

सिताकाश्मर्यमधुकैः सिद्धम् उत्थापने पयः । (२२।१)

स्नावसंधिसिराप्राप्ते स्नेहदाहोपनाहनम् ॥ (२२।२)

तैलं संकुचिते ऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम् । (२३।१)

आगारधूमलवणतैलैर् लेपः स्रुते ऽसृजि ॥ (२३।२)

सुप्ते ऽङ्गे वेष्टयुक्ते तु कर्तव्यम् उपनाहनम् । (२४।१)

अथापतानकेनार्तम् अस्रस्ताक्षम् अवेपनम् ॥ (२४।२)

अस्तब्धमेढ्रम् अस्वेदं बहिरायामवर्जितम् । (२५।१)

अखट्वाघातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत् ॥ (२५।२)

तत्र प्राग् एव सुस्निग्धस्विन्नाङ्गे तीक्ष्णनावनम् । (२६।१)

स्रोतोविशुद्धये युञ्ज्याद् अच्छपानं ततो घृतम् ॥ (२६।२)

विदार्यादिगणक्वाथदधिक्षीररसैः शृतम् । (२७।१)

नातिमात्रं तथा वायुर् व्याप्नोति सहसैव वा ॥ (२७।२)

कुलत्थयवकोलानि भद्रदार्वादिकं गणम् । (२८।१)

निष्क्वाथ्यानूपमांसं च तेनाम्लैः पयसापि च ॥ (२८।२)

स्वादुस्कन्धप्रतीवापं महास्नेहं विपाचयेत् । (२९।१)

सेकाभ्यङ्गावगाहान्नपाननस्यानुवासनैः ॥ (२९।२)

स हन्ति वातं ते ते च स्नेहस्वेदाः सुयोजिताः । (३०।१)

वेगान्तरेषु मूर्धानम् असकृच्चास्य रेचयेत् ॥ (३०।२)

अवपीडैः प्रधमनैस् तीक्ष्णैः श्लेष्मनिबर्हणैः । (३१।१)

श्वसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञां स विन्दति । (३१।२)

सौवर्चलाभयाव्योषसिद्धं सर्पिश्चले ऽधिके ॥ (३१।३)

पलाष्टकं तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पलांशं गुरुपञ्चमूलम् । (३२।१)

सैरण्डसिंहीत्रिवृतं घटे ऽपां पक्त्वा पचेत् पादशृतेन तेन ॥ (३२।२)

दध्नः पात्रे यावशूकात् त्रिबिल्वैः सर्पिःप्रस्थं हन्ति तत् सेव्यमानम् । (३३।१)

दुष्टान् वातान् एकसर्वाङ्गसंस्थान् योनिव्यापद्गुल्मवर्ध्मोदरं च ॥ (३३।२)

विधिस् तिल्वकवज् ज्ञेयो रम्यकाशोकयोरपि ॥ (३४।१)

चिकित्सितम् इदं कुर्याच्छुद्धवातापतानके । (३५।१)

संसृष्टदोषे संसृष्टं चूर्णयित्वा कफान्विते ॥ (३५।२)

तुम्बुरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम् । (३६।१)

यवक्वाथाम्बुना पेयं हृत्पार्श्वार्त्यपतन्त्रके ॥ (३६।२)

हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठी दाडिमं साम्लवेतसम् । (३७।१)

पिबेद् वा श्लेष्मपवनहृद्रोगोक्तं च शस्यते ॥ (३७।२)

आयामयोरर्दितवद् बाह्याभ्यन्तरयोः क्रिया । (३८।१)

तैलद्रोण्यां च शयनम् आन्तरो ऽत्र सुदुस्तरः ॥ (३८।२)

विवर्णदन्तवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः । (३९।१)

प्रस्विद्यंश्च धनुष्कम्भी दशरात्रं न जीवति ॥ (३९।२)

वेगेष्वतो ऽन्यथा जीवेन् मन्देषु विनतो जडः । (४०।१)

खञ्जः कुणिः पक्षहतः पङ्गुलो विकलो ऽथवा ॥ (४०।२)

हनुस्रंसे हनू स्निग्धस्विन्नौ स्वस्थानम् आनयेत् । (४१।१)

उन्नामयेच्च कुशलश्चिबुकं विवृत्ते मुखे ॥ (४१।२)

नामयेत् संवृते शेषम् एकायामवद् आचरेत् । (४२।१)

जिह्वास्तम्भे यथावस्थं कार्यं वातचिकित्सितम् ॥ (४२।२)

अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं श्रोत्राक्षितर्पणम् । (४३।१)

सशोफे वमनं दाहरागयुक्ते सिराव्यधः ॥ (४३।२)

स्नेहनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम् । (४४।१)

अवबाहौ हितं नस्यं स्नेहश्चोत्तरभक्तिकः ॥ (४४।२)

ऊरुस्तम्भे तु न स्नेहो न च संशोधनं हितम् । (४५।१)

श्लेष्माममेदोबाहुल्याद् युक्त्या तत्क्षपणान्यतः ॥ (४५।२)

कुर्याद् रूक्षोपचारश्च यवश्यामाककोद्रवाः । (४६।१)

शाकैरलवणैः शस्ताः किंचित्तैलैर् जलैः शृतैः ॥ (४६।२)

जाङ्गलैरघृतैर् मांसैर् मध्वम्भोऽरिष्टपायिनः । (४७।१)

वत्सकादिर् हरिद्रादिर् वचादिर् वा ससैन्धवः ॥ (४७।२)

आढ्यवाते सुखाम्भोभिः पेयः षड्धरणो ऽथवा । (४८।१)

लिह्यात् क्षौद्रेण वा श्रेष्ठाचव्यतिक्ताकणाघनात् ॥ (४८।२)

कल्कं समधु वा चव्यपथ्याग्निसुरदारुजम् । (४९।१)

मूत्रैर् वा शीलयेत् पथ्यां गुग्गुलुं गिरिसंभवम् ॥ (४९।२)

व्योषाग्निमुस्तत्रिफलाविडङ्गैर् गुग्गुलुं समम् । (५०।१)

खादन् सर्वाञ् जयेद् व्याधीन् मेदःश्लेष्मामवातजान् ॥ (५०।२)

शाम्यत्येवं कफाक्रान्तः समेदस्कः प्रभञ्जनः । (५१।१)

क्षारमूत्रान्वितान् स्वेदान् सेकान् उद्वर्तनानि च ॥ (५१।२)

कुर्याद् दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः । (५२।१)

मूलैर् वाप्यर्कतर्कारीनिम्बजैः ससुराह्वयैः ॥ (५२।२)

सक्षौद्रसर्षपापक्वलोष्टवल्मीकमृत्तिकैः । (५३।१)

कफक्षयार्थं व्यायामे सह्ये चैनं प्रवर्तयेत् ॥ (५३।२)

स्थलान्युल्लङ्घयेन् नारीः शक्तितः परिशीलयेत् । (५४।१)

स्थिरतोयं सरः क्षेमं प्रतिस्रोतो नदीं तरेत् ॥ (५४।२)

श्लेष्ममेदःक्षये चात्र स्नेहादीन् अवचारयेत् । (५५।१)

स्थानदूष्यादि चालोच्य कार्या शेषेष्वपि क्रिया ॥ (५५।२)

सहचरं सुरदारु सनागरं क्वथितम् अम्भसि तैलविमिश्रितम् । (५६।१)

पवनपीडितदेहगतिः पिबन् द्रुतविलम्बितगो भवतीच्छया ॥ (५६।२)

रास्नामहौषधद्वीपिपिप्पलीशठिपौष्करम् । (५७।१)

पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर् वातरोगहरं परम् ॥ (५७।२)

निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां भागान् पृथक् दश पलान् विपचेद् घटे ऽपाम् । (५८।१)

अष्टांशशेषितरसेन पुनश्च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेत् पिचुभागकल्कैः ॥ (५८।२)

पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्याद्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः । (५९।१)

तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्निरोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः ॥ (५९।२)

मञ्जिष्ठयातिविषया विषया यवान्या संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसंख्यैः । (६०।१)

तत् सेवितं विधमति प्रबलं समीरं संध्यस्थिमज्जगतम् अप्यथ कुष्ठम् ईदृक् ॥ (६०।२)

नाडीव्रणार्बुदभगन्दरगण्डमालाजत्रूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान् । (६१।१)

यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोफहृत्पाण्डुरोगमदविद्रधिवातरक्तम् ॥ (६१।२)

बलाबिल्वशृते क्षीरे घृतमण्डं विपाचयेत् । (६२।१)

तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं वाते शिरोगते ॥ (६२।२)

तद्वत् सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा । (६३।१)

विशेषेण प्रयोक्तव्या केवले मातरिश्वनि ॥ (६३।२)

जीर्णं पिण्याकं पञ्चमूलं पृथक् च क्वाथ्यं क्वाथाभ्याम् एकतस् तैलम् आभ्याम् । (६४।१)

क्षीराद् अष्टांशं पाचयेत् तेन पानाद् वाता नश्येयुः श्लेष्मयुक्ता विशेषात् ॥ (६४।२)

प्रसारिणीतुलाक्वाथे तैलप्रस्थं पयःसमम् । (६५।१)

द्विमेदामिशिमञ्जिष्ठाकुष्ठरास्नाकुचन्दनैः ॥ (६५।२)

जीवकर्षभकाकोलीयुगलामरदारुभिः । (६६।१)

कल्कितैर् विपचेत् सर्वमारुतामयनाशनम् ॥ (६६।२)

समूलशाखस्य सहाचरस्य तुलां समेतां दशमूलतश्च । (६७।१)

पलानि पञ्चाशद् अभीरुतश्च पादावशेषं विपचेद् वहे ऽपाम् ॥ (६७।२)

तत्र सेव्यनखकुष्ठहिमैलास्पृक्प्रियङ्गुनलिकाम्बुशिलाजैः । (६८।१)

लोहितानलदलोहसुराह्वैः कोपनामिशितुरुष्कनतैश्च ॥ (६८।२)

तुल्यक्षीरं पालिकैस् तैलपात्रं सिद्धं कृच्छ्राञ्छीलितं हन्ति वातान् । (६९।१)

कम्पाक्षेपस्तम्भशोषादियुक्तान् गुल्मोन्मादौ पीनसं योनिरोगान् ॥ (६९।२)

सहचरतुलायास् तु रसे तैलाढकं पचेत् । (७०।१)

मूलकल्काद् दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ (७०।२)

अथवा नतषड्ग्रन्थास्थिराकुष्ठसुराह्वयात् । (७१।१)

सैलानलदशैलेयशताह्वारक्तचन्दनात् ॥ (७१।२)

सिद्धे ऽस्मिञ्छर्कराचूर्णाद् अष्टादशपलं क्षिपेत् । (७२।१)

भेडस्य संमतं तैलं तत् कृच्छ्रान् अनिलामयान् ॥ (७२।२)

वातकुण्डलिकोन्मादगुल्मवर्ध्मादिकाञ् जयेत् । (७३।१)

बलाशतं छिन्नरुहापादं रास्नाष्टभागिकम् ॥ (७३।२)

जलाढकशते पक्त्वा शतभागस्थिते रसे । (७४।१)

दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस् तैलाढकं समैः ॥ (७४।२)

पचेत् साजपयोऽर्धांशं कल्कैरेभिः पलोन्मितैः । (७५।१)

शठीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः ॥ (७५।२)

पद्मकातिबलामुस्ताशूर्पपर्णीहरेणुभिः । (७६।१)

यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः ॥ (७६।२)

पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोशकैः । (७७।१)

स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः ॥ (७७।२)

त्वक्कुन्दुरुककर्पूरतुरुष्कश्रीनिवासकैः । (७८।१)

लवङ्गनखकङ्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः ॥ (७८।२)

स्थौणेयतगरध्यामवचामदनकप्लवैः । (७९।१)

सनागकेसरैः सिद्धे दद्याच्चात्रावतारिते ॥ (७९।२)

पत्त्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजितम् । (८०।१)

कासं श्वासं ज्वरं छर्दिं मूर्छां गुल्मक्षतक्षयान् ॥ (८०।२)

प्लीहशोषावपस्मारम् अलक्ष्मीं च प्रणाशयेत् । (८१।१)

बलातैलम् इदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम् ॥ (८१।२)

पाने नस्ये ऽन्वासने ऽभ्यञ्जने च स्नेहाः काले सम्यग् एते प्रयुक्ताः । (८२।१)

दुष्टान् वातान् आशु शान्तिं नयेयुर् वन्ध्या नारीः पुत्रभाजश्च कुर्युः ॥ (८२।२)

स्नेहस्वेदैर् द्रुतः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः । (८३।१)

पित्तं वा दर्शयेद् रूपं वस्तिभिस् तं विनिर्जयेत् ॥ (८३।२)