अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम् । (१।३)

अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः ॥ (१।४)

स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः । (२।१)

स्रष्टा धाता विभुर् विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः ॥ (२।२)

तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा । (३।१)

तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् ॥ (३।२)

समासाद् व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च । (४।१)

प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्चेह वैकृतम् ॥ (४।२)

तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम् । (५।१)

धातुक्षयकरैर् वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः ॥ (५।२)

चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन् । (६।१)

तेभ्यो ऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली ॥ (६।२)

तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम् । (७।१)

मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम् ॥ (७।२)

करोत्यधरकाये च तांस् तान् कृच्छ्रान् उपद्रवान् । (८।१)

आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः ॥ (८।२)

कण्ठोपरोधम् उद्गारान् व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः । (९।१)

श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं त्वचि स्फुटनरूक्षते ॥ (९।२)

रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्णताम् । (१०।१)

अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भम् अरुचिं कृशतां भ्रमम् ॥ (१०।२)

मांसमेदोगतो ग्रन्थींस् तोदाढ्यान् कर्कशाञ्छ्रमम् । (११।१)

गुर्वङ्गं चातिरुक् स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम् ॥ (११।२)

अस्थिस्थः सक्थिसंध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम् । (१२।१)

मज्जस्थो ऽस्थिषु सौषिर्यम् अस्वप्नं संततां रुजम् ॥ (१२।२)

शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा । (१३।१)

तद्वद् गर्भस्य शुक्रस्थः सिरास्वाध्मानरिक्तते ॥ (१३।२)

तत्स्थः स्नावस्थितः कुर्याद् गृध्रस्यायामकुब्जताः । (१४।१)

वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं संधिगतो ऽनिलः ॥ (१४।२)

प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम् । (१५।१)

सर्वाङ्गसंश्रयस् तोदभेदस्फुरणभञ्जनम् ॥ (१५।२)

स्तम्भनाक्षेपणस्वापसंध्याकुञ्चनकम्पनम् । (१६।१)

आक्षेपकयदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुः ॥ (१६।२)

तदाङ्गम् आक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः । (१७।१)

अधः प्रतिहतो वायुर् व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृदाश्रिताः ॥ (१७।२)

नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन् । (१८।१)

आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत् ॥ (१८।२)

कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक् ततः । (१९।१)

कपोत इव कूजेच्च निःसंज्ञः सो ऽपतन्त्रकः ॥ (१९।२)

स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि । (२०।१)

अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यम् आवृते ॥ (२०।२)

गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः । (२१।१)

अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः ॥ (२१।२)

अन्तर-।बाह्य-आयाममन्ये संस्तभ्य वातो ऽन्तरायच्छन् धमनीर् यदा । (२२।१)

व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा ॥ (२२।२)

अन्तर् धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः । (२३।१)

करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम् ॥ (२३।२)

पार्श्वयोर् वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम् । (२४।१)

अन्तरायाम इत्येष बाह्यायामश्च तद्विधः ॥ (२४।२)

देहस्य बहिरायामात् पृष्ठतो नीयते शिरः । (२५।१)

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते ॥ (२५।२)

दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्तगात्रता । (२६।१)

बाह्यायामं धनुःष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम् ॥ (२६।२)

व्रणायामव्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात् । (२७।१)

व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् आ पादमस्तकम् ॥ (२७।२)

तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः । (२८।१)

गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु च ॥ (२८।२)

हनुस्रंसजिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणाद् अभिघाततः । (२९।१)

कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनू ॥ (२९।२)

करोति विवृतास्यत्वम् अथवा संवृतास्यताम् । (३०।१)

हनुस्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ॥ (३०।२)

जिह्वास्तम्भवाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः । (३१।१)

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ॥ (३१।२)

अर्दित।एकायामशिरसा भारहरणाद् अतिहास्यप्रभाषणात् । (३२।१)

उत्त्रासवक्त्रक्षवथोः खरकार्मुककर्षणात् ॥ (३२।२)

विषमाद् उपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । (३३।१)

वायुर् विवृद्धस् तैस् तैश्च वातलैरूर्ध्वम् आस्थितः ॥ (३३।२)

वक्रीकरोति वक्त्रार्धम् उक्तं हसितम् ईक्षितम् । (३४।१)

ततो ऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता ॥ (३४।२)

दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः । (३५।१)

गन्धाज्ञानं स्मृतेर् मोहस् त्रासः सुप्तस्य जायते ॥ (३५।२)

निष्ठीवः पार्श्वतो यायाद् एकस्याक्ष्णो निमीलनम् । (३६।१)

जत्रोरूर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धे ऽधरे ऽपि वा ॥ (३६।२)

तम् आहुरर्दितं केचिद् एकायामम् अथापरे । (३७।१)

सिराग्रहरक्तम् आश्रित्य पवनः कुर्यान् मूर्धधराः सिराः ॥ (३७।२)

रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सो ऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः । (३८।१)

गृहीत्वार्धं तनोर् वायुः सिराः स्नायूर् विशोष्य च ॥ (३८।२)

पक्षम् अन्यतरं हन्ति संधिबन्धान् विमोक्षयन् । (३९।१)

कृत्स्नो ऽर्धकायस् तस्य स्याद् अकर्मण्यो विचेतनः ॥ (३९।२)

एकाङ्गरोगं तं केचिद् अन्ये पक्षवधं विदुः । (४०।१)

सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रिते ऽनिले ॥ (४०।२)

शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । (४१।१)

कृच्छ्रस् त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षयहेतुकः ॥ (४१।२)

दण्डकआमबद्धायनः कुर्यात् संस्थभ्याङ्गं कफान्वितः । (४२।१)

असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद् दण्डकं मरुत् ॥ (४२।२)

अवबाहुकअंसमूलस्थितो वायुः सिराः संकोच्य तत्रगाः । (४३।१)

बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यवबाहुकम् ॥ (४३।२)

तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः । (४४।१)

बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता ॥ (४४।२)

कलायखञ्जवायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा । (४५।१)

तदा खञ्जो भवेज् जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोरपि ॥ (४५।२)

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्न् इव च याति यः । (४६।१)

कलायखञ्जं तं विद्यान् मुक्तसंधिप्रबन्धनम् ॥ (४६।२)

शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर् निषेवितैः । (४७।१)

जीर्णाजीर्णे तथायाससंक्षोभस्वप्नजागरैः ॥ (४७।२)

ऊरुस्तम्भ।आढ्यवातसश्लेष्ममेदःपवनम् आमम् अत्यर्थसंचितम् । (४८।१)

अभिभूयेतरं दोषम् ऊरू चेत् प्रतिपद्यते ॥ (४८।२)

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत् । (४९।१)

तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ॥ (४९।२)

परकीयाविव गुरू स्याताम् अतिभृशव्यथौ । (५०।१)

ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राछर्द्यरुचिज्वरैः ॥ (५०।२)

संयुतौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः । (५१।१)

तम् ऊरुस्तम्भम् इत्याहुराढ्यवातम् अथापरे ॥ (५१।२)

क्रोष्टुकशिरस्वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः । (५२।१)

ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षश्च स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् ॥ (५२।२)

वातकण्टकरुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद् वा जायते यदा । (५३।१)

वातेन गुल्फम् आश्रित्य तम् आहुर् वातकण्टकम् ॥ (५३।२)

गृध्रसीपार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता । (५४।१)

सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥ (५४।२)

विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्लिस् तीव्ररुजान्विते । (५५।१)

पादहर्षहृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत् ॥ (५५।२)

पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः । (५६।१)

पाददाहपादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः ॥ (५६।२)

विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तम् आदिशेत् ॥ (५७।१)