अथातो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

कषायमधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत् । (१।३)

कफपित्तप्रशमनी रौक्ष्याच्चानिलकोपनी ॥ (१।४)

सेदानीम् औषधैर् युक्ता वातपित्तकफापहैः । (२।१)

कल्पवैशेष्यम् आसाद्य जायते सर्वरोगजित् ॥ (२।२)

द्विधा ख्यातं च तन्मूलं श्यामं श्यामारुणं त्रिवृत् । (३।१)

त्रिवृदाख्यं वरतरं निरपायं सुखं तयोः ॥ (३।२)

सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदुकोष्ठे च तद्धितम् । (४।१)

मूर्छासम्मोहहृत्कण्ठकषणक्षणनप्रदम् ॥ (४।२)

श्यामं तीक्ष्णाशुकारित्वाद् अतस्तद् अपि शस्यते । (५।१)

क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेशक्षमिणि चातुरे ॥ (५।२)

गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णम् अतिर्यग्विसृतं च यत् । (६।१)

गृहीत्वा विसृजेत् काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत् ॥ (६।२)

अथ काले ततश्चूर्णं किंचिन् नागरसैन्धवम् । (७।१)

वातामये पिबेद् अम्लैः पैत्ते साज्यसितामधु ॥ (७।२)

क्षीरद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वादुस्कन्धवरारसैः । (८।१)

कफामये पीलुरसमूत्रमद्याम्लकाञ्जिकैः ॥ (८।२)

पञ्चकोलादिचूर्णैश्च युक्त्या युक्तं कफापहैः । (९।१)

त्रिवृत्कल्ककषायाभ्यां साधितः ससितो हिमः ॥ (९।२)

मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम् । (१०।१)

अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत् ॥ (१०।२)

चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते । (११।१)

संनिपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः ॥ (११।२)

लिम्पेद् अन्तस्त्रिवृतया द्विधा कृत्वेक्षुगण्डिकाम् । (१२।१)

एकीकृत्य च तत् स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत् ॥ (१२।२)

भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा । (१३।१)

चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत् ॥ (१३।२)

वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च । (१४।१)

नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम् ॥ (१४।२)

विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत् । (१५।१)

सर्वतो ऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा ॥ (१५।२)

गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकम् अरोचकम् । (१६।१)

कफवातकृतांश्चान्यान् परिमार्ष्टि गदान् बहून् ॥ (१६।२)

विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान् । (१७।१)

मरीचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः ॥ (१७।२)

दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक् । (१८।१)

तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ ॥ (१८।२)

धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान् । (१९।१)

पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत् ततो मात्राम् अयन्त्रणः ॥ (१९।२)

कुष्ठार्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान् । (२०।१)

ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः ॥ (२०।२)

गुडः कल्याणको नाम सर्वेष्व् ऋतुषु यौगिकः । (२१।१)

व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिघ्नामलकैस्त्रिवृत् ॥ (२१।२)

सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः । (२२।१)

मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये ॥ (२२।२)

तापे पाण्ड्वामये ऽल्पे ऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च । (२३।१)

अविपत्तिर् अयं योगः प्रशस्तः पित्तरोगिणाम् ॥ (२३।२)

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम् । (२४।१)

क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम् ॥ (२४।२)

त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम् । (२५।१)

द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये ॥ (२५।२)

त्रिवृतां चित्रकं पाठाम् अजाजीं सरलं वचाम् । (२६।१)

स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णम् उष्णाम्बुना पिबेत् ॥ (२६।२)

त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम् । (२७।१)

त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषासातलाकटुरोहिणीः ॥ (२७।२)

स्वर्णक्षीरीं च संचूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत् त्र्यहम् । (२८।१)

एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत् ॥ (२८।२)

श्यामात्रिवृद्दुरालभाहस्तिपिप्पलीवत्सकम् । (२९।१)

नीलिनीकटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम् ॥ (२९।२)

रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणाम् अपि सर्वदा । (३०।१)

ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु ॥ (३०।२)

राजवृक्षो ऽधिकं पथ्यो मृदुर् मधुरशीतलः । (३१।१)

बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे ॥ (३१।२)

योज्यो मृद्वनपायित्वाद् विशेषाच्चतुरङ्गुलः । (३२।१)

फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत् ॥ (३२।२)

तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत् । (३३।१)

सप्तरात्रात् समुद्धृत्य शोषयेद् आतपे ततः ॥ (३३।२)

ततो मज्जानम् उद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत् । (३४।१)

द्राक्षारसेन तं दद्याद् दाहोदावर्तपीडिते ॥ (३४।२)

चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद् द्वादशवार्षिके । (३५।१)

चतुरङ्गुलमज्ज्ञो वा कषायं पाययेद्धिमम् ॥ (३५।२)

दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक् । (३६।१)

सौवीरकेण वा युक्तं कल्केन त्रैवृतेन वा ॥ (३६।२)

दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत् । (३७।१)

तम् अरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षम् एव वा ॥ (३७।२)

त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्त्वाभ्यन्तरवल्कलम् । (३८।१)

विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत् ततः ॥ (३८।२)

लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत् । (३९।१)

कषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः ॥ (३९।२)

शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत् । (४०।१)

मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीफलाम्बुभिः ॥ (४०।२)

तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः । (४१।१)

सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम् ॥ (४१।२)

सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तम् अपि संचयम् । (४२।१)

आश्वेव कष्टविभ्रंशान्नैव तां कल्पयेद् अतः ॥ (४२।२)

मृदौ कोष्ठे ऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि । (४३।१)

कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु ॥ (४३।२)

पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि । (४४।१)

सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर् बहुभिश्च समाचिता ॥ (४४।२)

द्विवर्षां वा त्रिवर्षां वा शिशिरान्ते विशेषतः । (४५।१)

तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरम् उद्धारयेत् ततः ॥ (४५।२)

बिल्वादीनां बृहत्योर् वा क्वाथेन समम् एकशः । (४६।१)

मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततो ऽङ्गारेषु शोषयेत् ॥ (४६।२)

पिबेत् कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः । (४७।१)

त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षीरीं ससातलाम् ॥ (४७।२)

सप्ताहं स्नुक्पयःपीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत् । (४८।१)

तद्वद् व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना ॥ (४८।२)

नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम् । (४९।१)

सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी ॥ (४९।२)

श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत् । (५०।१)

अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम् ॥ (५०।२)

हृद्रोगे वातकफजे तद्वद् गुल्मे ऽपि योजयेत् । (५१।१)

दन्तिदन्तस्थिरं स्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम् ॥ (५१।२)

आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णम् आशुकारि विकाशि च । (५२।१)

गुरु प्रकोपि वातस्य पित्तश्लेष्मविलायनम् ॥ (५२।२)

तत् क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेद्यं मृद्दर्भवेष्टितम् । (५३।१)

शोष्यं मन्दातपे ऽग्न्यर्कौ हतो ह्यस्य विकाशिताम् ॥ (५३।२)

तत् पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः । (५४।१)

अभिष्यण्णतनुर् गुल्मी प्रमेही जठरी गरी ॥ (५४।२)

गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगंदरी । (५५।१)

सिद्धं तत् क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च ॥ (५५।२)

विसर्पविद्रध्यलजीकक्षादाहान् जयेद् घृतम् । (५६।१)

तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान् ॥ (५६।२)

महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः । (५७।१)

विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः ॥ (५७।२)

हरीतकीम् अपि त्रिवृद्विधानेनोपकल्पयेत् । (५८।१)

गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्यात् पलं पलम् ॥ (५८।२)

दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर् दश । (५९।१)

प्रकल्प्य मोदकान् एकं दशमे दशमे ऽहनि ॥ (५९।२)

उष्णाम्भो ऽनुपिबेत् खादेत् तान् सर्वान् विधिनामुना । (६०।१)

एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः ॥ (६०।२)

विशेषाद् ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठार्शसां हिताः । (६१।१)

अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम् ॥ (६१।२)

कुर्यात् संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः ॥ (६२।१)

त्वक्केसराम्रातकदाडिमैलासितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः । (६३।१)

मद्येन तैस्तैश्च मनोऽनुकूलैर् युक्तानि देयानि विरेचनानि ॥ (६३।२)