अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

तिमिरसिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते । (१।३)

अव्यक्तम् ईक्षते रूपं व्यक्तम् अप्यनिमित्ततः ॥ (१।४)

प्राप्ते द्वितीयं पटलं अभूतम् अपि पश्यति । (२।१)

भूतं तु यत्नाद् आसन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते ॥ (२।२)

दूरान्तिकस्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते । (३।१)

दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति ॥ (३।२)

द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते । (४।१)

दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववृद्धविपर्ययम् ॥ (४।२)

नान्तिकस्थम् अधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थिते । (५।१)

पार्श्वे पश्येन् न पार्श्वस्थे तिमिराख्यो ऽयम् आमयः ॥ (५।२)

प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते । (६।१)

तेनोर्ध्वम् ईक्षते नाधस् तनुचैलावृतोपमम् ॥ (६।२)

यथावर्णं च रज्येत दृष्टिर् हीयेत च क्रमात् । (७।१)

तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ॥ (७।२)

लिङ्गनाशं मलः कुर्वंश्छादयेद् दृष्टिमण्डलम् । (८।१)

तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धम् इव पश्यति ॥ (८।२)

चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः । (९।१)

जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षिते ऽत्र च ॥ (९।२)

काचीभूते दृग् अरुणा पश्यत्यास्यम् अनासिकम् । (१०।१)

चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रम् ऋज्वपि मन्यते ॥ (१०।२)

वृद्धः काचो दृशं कुर्याद् रजोधूमावृताम् इव । (११।१)

स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम् ॥ (११।२)

स लिङ्गनाशो वाते तु संकोचयति दृक्सिराः । (१२।१)

दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर् गम्भीरा दृग् असौ स्मृता ॥ (१२।२)

पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतद्योतदीपितम् । (१३।१)

शिखितित्तिरिपत्त्राभं प्रायो नीलं च पश्यति ॥ (१३।२)

काचे दृक् काचनीलाभा तादृग् एव च पश्यति । (१४।१)

अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च ॥ (१४।२)

भृङ्गनीला निरालोका दृक् स्निग्धा लिङ्गनाशतः । (१५।१)

दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्वदर्शिनी ॥ (१५।२)

भवेत् पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना । (१६।१)

कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति ॥ (१६।२)

शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम् । (१७।१)

काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम् ॥ (१७।२)

सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते । (१८।१)

मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः ॥ (१८।२)

बिन्दुर् जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः । (१९।१)

उष्णे संकोचम् आयाति छायायां परिसर्पति ॥ (१९।२)

शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा । (२०।१)

रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतं च पश्यति ॥ (२०।२)

काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस् तादृक् च पश्यति । (२१।१)

लिङ्गनाशे ऽपि तादृग् दृङ्निष्प्रभा हतदर्शना ॥ (२१।२)

संसर्गसंनिपातेषु विद्यात् संकीर्णलक्षणान् । (२२।१)

तिमिरादीन् अकस्माच्च तैः स्याद् व्यक्ताकुलेक्षणः ॥ (२२।२)

तिमिरे शेषयोर् दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते । (२३।१)

द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ्निचिता मलैः ॥ (२३।२)

नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि । (२४।१)

अर्के ऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भम् आगताः ॥ (२४।२)

स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदो ऽपरः । (२५।१)

दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान् मलाः ॥ (२५।२)

विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तम् अत्राह्नि दर्शनम् । (२६।१)

उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात् ॥ (२६।२)

त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततो ऽक्षिणि । (२७।१)

दाहोषे मलिनं शुक्लम् अहन्याविलदर्शनम् ॥ (२७।२)

रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता । (२८।१)

भृशम् अम्लाशनाद् दोषैः सास्रैर् या दृष्टिराचिता ॥ (२८।२)

सक्लेदकण्डूकलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता । (२९।१)

शोकज्वरशिरोरोगसंतप्तस्यानिलादयः ॥ (२९।२)

धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः । (३०।१)

सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपम् अद्भुतम् ॥ (३०।२)

भास्वरं भास्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः । (३१।१)

कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम् ॥ (३१।२)

वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थाम् इवाव्यथाम् । (३२।१)

औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशो ऽत्र वर्जयेत् ॥ (३२।२)

विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्रस्वजाम् अपि । (३३।१)

षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः शेषांस्तु साधयेत् । (३३।२)

द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः ॥ (३३।३)