अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā

AHS, 1, 21

21 of 120 · 44 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

जत्रूर्ध्वकफवातोत्थविकाराणाम् अजन्मने । (१।१)

jatrūrdhvakaphavātotthavikārāṇām ajanmane |

1.2१.२

उच्छेदाय च जातानां पिबेद् धूमं सदात्मवान् ॥ (१।२)

ucchedāya ca jātānāṃ pibed dhūmaṃ sadātmavān ||

2.1२.१

स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश्च वाते वातकफे कफे । (२।१)

snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaśca vāte vātakaphe kaphe |

2.2२.२

योज्यो न रक्तपित्तार्तिविरिक्तोदरमेहिषु ॥ (२।२)

yojyo na raktapittārtiviriktodaramehiṣu ||

3.1३.१

तिमिरोर्ध्वानिलाध्मानरोहिणीदत्तवस्तिषु । (३।१)

timirordhvānilādhmānarohiṇīdattavastiṣu |

3.2३.२

मत्स्यमद्यदधिक्षीरक्षौद्रस्नेहविषाशिषु ॥ (३।२)

matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnehaviṣāśiṣu ||

4.1४.१

शिरस्यभिहते पाण्डुरोगे जागरिते निशि । (४।१)

śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi |

4.2४.२

रक्तपित्तान्ध्यबाधिर्यतृण्मूर्छामदमोहकृत् ॥ (४।२)

raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrchāmadamohakṛt ||

5.1५.१

धूमो ऽकाले ऽतिपीतो वा तत्र शीतो विधिर् हितः । (५।१)

dhūmo 'kāle 'tipīto vā tatra śīto vidhir hitaḥ |

5.2५.२

क्षुतजृम्भितविण्मूत्रस्त्रीसेवाशस्त्रकर्मणाम् ॥ (५।२)

kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām ||

6.1६.१

हासस्य दन्तकाष्ठस्य धूमम् अन्ते पिबेन् मृदुम् । (६।१)

hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmam ante piben mṛdum |

6.2६.२

कालेष्वेषु निशाहारनावनान्ते च मध्यमम् ॥ (६।२)

kāleṣveṣu niśāhāranāvanānte ca madhyamam ||

7.1७.१

निद्रानस्याञ्जनस्नानच्छर्दितान्ते विरेचनम् । (७।१)

nidrānasyāñjanasnānaccharditānte virecanam |

7.2७.२

वस्तिनेत्रसमद्रव्यं त्रिकोशं कारयेद् ऋजु ॥ (७।२)

vastinetrasamadravyaṃ trikośaṃ kārayed ṛju ||

8.1८.१

मूलाग्रे ऽङ्गुष्ठकोलास्थिप्रवेशं धूमनेत्रकम् । (८।१)

mūlāgre 'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam |

8.2८.२

तीक्ष्णस्नेहनमध्येषु त्रीणि चत्वारि पञ्च च ॥ (८।२)

tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāri pañca ca ||

9.1९.१

अङ्गुलानां क्रमात् पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत् । (९।१)

aṅgulānāṃ kramāt pātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat |

9.2९.२

ऋजूपविष्टस् तच्चेता विवृतास्यस् त्रिपर्ययम् ॥ (९।२)

ṛjūpaviṣṭas taccetā vivṛtāsyas triparyayam ||

10.1१०.१

पिधाय छिद्रम् एकैकं धूमं नासिकया पिबेत् । (१०।१)

pidhāya chidram ekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet |

10.2१०.२

प्राक् पिबेन् नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राणशिरोगते ॥ (१०।२)

prāk piben nāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇaśirogate ||

11.1११.१

उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण विपरीतं तु कण्ठगे । (११।१)

utkleśanārthaṃ vaktreṇa viparītaṃ tu kaṇṭhage |

11.2११.२

मुखेनैवोद्वमेद् धूमं नासया दृग्विघातकृत् ॥ (११।२)

mukhenaivodvamed dhūmaṃ nāsayā dṛgvighātakṛt ||

12.1१२.१

आक्षेपमोक्षैः पातव्यो धूमस् तु त्रिस् त्रिभिस् त्रिभिः । (१२।१)

ākṣepamokṣaiḥ pātavyo dhūmas tu tris tribhis tribhiḥ |

12.2१२.२

अह्नः पिबेत् सकृत् स्निग्धं द्विर् मध्यं शोधनं परम् ॥ (१२।२)

ahnaḥ pibet sakṛt snigdhaṃ dvir madhyaṃ śodhanaṃ param ||

13.1१३.१

त्रिश्चतुर् वा मृदौ तत्र द्रव्याण्यगुरु गुग्गुलु । (१३।१)

triścatur vā mṛdau tatra dravyāṇyaguru guggulu |

13.2१३.२

मुस्तस्थौणेयशैलेयनलदोशीरवालकम् ॥ (१३।२)

mustasthauṇeyaśaileyanaladośīravālakam ||

14.1१४.१

वराङ्गकौन्तीमधुकबिल्वमज्जैलवालुकम् । (१४।१)

varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam |

14.2१४.२

श्रीवेष्टकं सर्जरसो ध्यामकं मदनं प्लवम् ॥ (१४।२)

śrīveṣṭakaṃ sarjaraso dhyāmakaṃ madanaṃ plavam ||

15.1१५.१

शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस् तिलाः । (१५।१)

śallakī kuṅkumaṃ māṣā yavāḥ kundurukas tilāḥ |

15.2१५.२

स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम् ॥ (१५।२)

snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam ||

16.1१६.१

शमने शल्लकी लाक्षा पृथ्वीका कमलोत्पलम् । (१६।१)

śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam |

16.2१६.२

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः सिता ॥ (१६।२)

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ sitā ||

17.1१७.१

यष्टीमधु सुवर्णत्वक् पद्मकं रक्तयष्टिका । (१७।१)

yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā |

17.2१७.२

गन्धाश् चाकुष्ठतगरास् तीक्ष्णे ज्योतिष्मती निशा ॥ (१७।२)

gandhāś cākuṣṭhatagarās tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā ||

18.1१८.१

दशमूलमनोह्वालं लाक्षा श्वेता फलत्रयम् । (१८।१)

daśamūlamanohvālaṃ lākṣā śvetā phalatrayam |

18.2१८.२

गन्धद्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्धविरेचनः ॥ (१८।२)

gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrdhavirecanaḥ ||

19.1१९.१

जले स्थिताम् अहोरात्रम् इषीकां द्वादशाङ्गुलाम् । (१९।१)

jale sthitām ahorātram iṣīkāṃ dvādaśāṅgulām |

19.2१९.२

पिष्टैर् धूमौषधैर् एवं पञ्चकृत्वः प्रलेपयेत् ॥ (१९।२)

piṣṭair dhūmauṣadhair evaṃ pañcakṛtvaḥ pralepayet ||

20.1२०.१

वर्तिर् अङ्गुष्ठकस्थूला यवमध्या यथा भवेत् । (२०।१)

vartir aṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavet |

20.2२०.२

छायाशुष्कां विगर्भां तां स्नेहाभ्यक्तां यथायथम् ॥ (२०।२)

chāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ snehābhyaktāṃ yathāyatham ||

21.1२१.१

धूमनेत्रार्पितां पातुम् अग्निप्लुष्टां प्रयोजयेत् । (२१।१)

dhūmanetrārpitāṃ pātum agnipluṣṭāṃ prayojayet |

21.2२१.२

शरावसम्पुटच्छिद्रे नाडीं न्यस्य दशाङ्गुलाम् ॥ (२१।२)

śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām ||

22.1२२.१

कासः श्वासः पीनसो विस्वरत्वं पूतिर् गन्धः पाण्डुता केशदोषः । (२२।१)

kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ pūtir gandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ |

22.2२२.२

कर्णास्याक्षिस्रावकण्ड्वर्तिजाड्यं तन्द्रा हिध्मा धूमपं न स्पृशन्ति ॥ (२२।२)

karṇāsyākṣisrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

AHS, 1, 21

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit