अष्टाङ्गहृदयसंहिताAṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā
AHS, 1, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
उच्छेदाय च जातानां पिबेद् धूमं सदात्मवान् ॥ (१।२)
ucchedāya ca jātānāṃ pibed dhūmaṃ sadātmavān ||
स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश्च वाते वातकफे कफे । (२।१)
snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaśca vāte vātakaphe kaphe |
रक्तपित्तान्ध्यबाधिर्यतृण्मूर्छामदमोहकृत् ॥ (४।२)
raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrchāmadamohakṛt ||
धूमो ऽकाले ऽतिपीतो वा तत्र शीतो विधिर् हितः । (५।१)
dhūmo 'kāle 'tipīto vā tatra śīto vidhir hitaḥ |
क्षुतजृम्भितविण्मूत्रस्त्रीसेवाशस्त्रकर्मणाम् ॥ (५।२)
kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām ||
हासस्य दन्तकाष्ठस्य धूमम् अन्ते पिबेन् मृदुम् । (६।१)
hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmam ante piben mṛdum |
निद्रानस्याञ्जनस्नानच्छर्दितान्ते विरेचनम् । (७।१)
nidrānasyāñjanasnānaccharditānte virecanam |
मूलाग्रे ऽङ्गुष्ठकोलास्थिप्रवेशं धूमनेत्रकम् । (८।१)
mūlāgre 'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam |
तीक्ष्णस्नेहनमध्येषु त्रीणि चत्वारि पञ्च च ॥ (८।२)
tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāri pañca ca ||
अङ्गुलानां क्रमात् पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत् । (९।१)
aṅgulānāṃ kramāt pātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat |
ऋजूपविष्टस् तच्चेता विवृतास्यस् त्रिपर्ययम् ॥ (९।२)
ṛjūpaviṣṭas taccetā vivṛtāsyas triparyayam ||
पिधाय छिद्रम् एकैकं धूमं नासिकया पिबेत् । (१०।१)
pidhāya chidram ekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet |
प्राक् पिबेन् नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राणशिरोगते ॥ (१०।२)
prāk piben nāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇaśirogate ||
उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण विपरीतं तु कण्ठगे । (११।१)
utkleśanārthaṃ vaktreṇa viparītaṃ tu kaṇṭhage |
मुखेनैवोद्वमेद् धूमं नासया दृग्विघातकृत् ॥ (११।२)
mukhenaivodvamed dhūmaṃ nāsayā dṛgvighātakṛt ||
आक्षेपमोक्षैः पातव्यो धूमस् तु त्रिस् त्रिभिस् त्रिभिः । (१२।१)
ākṣepamokṣaiḥ pātavyo dhūmas tu tris tribhis tribhiḥ |
अह्नः पिबेत् सकृत् स्निग्धं द्विर् मध्यं शोधनं परम् ॥ (१२।२)
ahnaḥ pibet sakṛt snigdhaṃ dvir madhyaṃ śodhanaṃ param ||
त्रिश्चतुर् वा मृदौ तत्र द्रव्याण्यगुरु गुग्गुलु । (१३।१)
triścatur vā mṛdau tatra dravyāṇyaguru guggulu |
श्रीवेष्टकं सर्जरसो ध्यामकं मदनं प्लवम् ॥ (१४।२)
śrīveṣṭakaṃ sarjaraso dhyāmakaṃ madanaṃ plavam ||
शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस् तिलाः । (१५।१)
śallakī kuṅkumaṃ māṣā yavāḥ kundurukas tilāḥ |
स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम् ॥ (१५।२)
snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam ||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः सिता ॥ (१६।२)
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ sitā ||
यष्टीमधु सुवर्णत्वक् पद्मकं रक्तयष्टिका । (१७।१)
yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā |
गन्धाश् चाकुष्ठतगरास् तीक्ष्णे ज्योतिष्मती निशा ॥ (१७।२)
gandhāś cākuṣṭhatagarās tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā ||
गन्धद्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्धविरेचनः ॥ (१८।२)
gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrdhavirecanaḥ ||
जले स्थिताम् अहोरात्रम् इषीकां द्वादशाङ्गुलाम् । (१९।१)
jale sthitām ahorātram iṣīkāṃ dvādaśāṅgulām |
पिष्टैर् धूमौषधैर् एवं पञ्चकृत्वः प्रलेपयेत् ॥ (१९।२)
piṣṭair dhūmauṣadhair evaṃ pañcakṛtvaḥ pralepayet ||
वर्तिर् अङ्गुष्ठकस्थूला यवमध्या यथा भवेत् । (२०।१)
vartir aṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavet |
छायाशुष्कां विगर्भां तां स्नेहाभ्यक्तां यथायथम् ॥ (२०।२)
chāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ snehābhyaktāṃ yathāyatham ||
धूमनेत्रार्पितां पातुम् अग्निप्लुष्टां प्रयोजयेत् । (२१।१)
dhūmanetrārpitāṃ pātum agnipluṣṭāṃ prayojayet |
शरावसम्पुटच्छिद्रे नाडीं न्यस्य दशाङ्गुलाम् ॥ (२१।२)
śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām ||
कासः श्वासः पीनसो विस्वरत्वं पूतिर् गन्धः पाण्डुता केशदोषः । (२२।१)
kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ pūtir gandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ |
कर्णास्याक्षिस्रावकण्ड्वर्तिजाड्यं तन्द्रा हिध्मा धूमपं न स्पृशन्ति ॥ (२२।२)
karṇāsyākṣisrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.