अथातः कीटलूतादिविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

सर्पाणाम् एव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः । (१।३)

दोषैर् व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः ॥ (१।४)

दष्टस्य कीटैर् वायव्यैर् दंशस्तोदरुजोल्बणः । (२।१)

आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान् ॥ (२।२)

पक्वपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशो ऽथवा । (३।१)

कफाधिकैर् मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसंनिभः ॥ (३।२)

स्रावाढ्यः सर्वलिङ्गस्तु विवर्ज्यः सांनिपातिकैः । (४।१)

वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्धिष्णुर् विस्ररक्तता ॥ (४।२)

शिरोऽक्षिगौरवं मूर्छा भ्रमः श्वासो ऽतिवेदना । (५।१)

सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः ॥ (५।२)

वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णम् आदौ दहति वह्निवत् । (६।१)

ऊर्ध्वम् आरोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात् तु तिष्ठति ॥ (६।२)

दंशः सद्यो ऽतिरुक् श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च । (७।१)

ते गवादिशकृत्कोथाद् दिग्धदष्टादिकोथतः ॥ (७।२)

सर्पकोथाच्च सम्भूता मन्दमध्यमहाविषाः । (८।१)

मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रूक्षाः कर्बुरमेचकाः ॥ (८।२)

रोमशा बहुपर्वाणो लोहिताः पाण्डुरोदराः । (९।१)

धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः ॥ (९।२)

पिशङ्गाः शबराश्चित्राः शोणिताभा महाविषाः । (१०।१)

अग्न्याभा द्व्येकपर्वाणो रक्तासितसितोदराः ॥ (१०।२)

तैर् दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो ज्वरार्दितः । (११।१)

खैर् वमञ्छोणितं कृष्णम् इन्द्रियार्थान् असंविदन् ॥ (११।२)

स्विद्यन् मूर्छन् विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः । (१२।१)

विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून् ॥ (१२।२)

उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः । (१३।१)

साध्यतो वृश्चिकात् स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम् ॥ (१३।२)

करोति सेकम् अङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च । (१४।१)

उष्ट्रधूमः स एवोक्तो रात्रिचाराच्च रात्रिकः ॥ (१४।२)

वातपित्तोत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः । (१५।१)

प्रायो वातोल्बणविषा वृश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः ॥ (१५।२)

यस्य यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत् । (१६।१)

तस्य तस्यौषधैः कुर्याद् विपरीतगुणैः क्रियाम् ॥ (१६।२)

हृत्पीडोर्ध्वानिलस्तम्भः सिरायामो ऽस्थिपर्वरुक् । (१७।१)

घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे ॥ (१७।२)

संज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता । (१८।१)

मांसावदरणं शोफो रक्तपीतश्च पैत्तिके ॥ (१८।२)

छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः । (१९।१)

सशैत्यमुखमाधुर्यैर् विद्याच्छ्लेष्माधिकं विषम् ॥ (१९।२)

पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके । (२०।१)

स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर् बृंहणश्च विधिर् हितः ॥ (२०।२)

पैत्तिकं स्तम्भयेत् सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः । (२१।१)

लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत् ॥ (२१।२)

कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता । (२२।१)

स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान् प्रायो ऽवचारयेत् ॥ (२२।२)

अन्यत्र मूर्छिताद् दंशपाकतः कोथतो ऽथवा । (२३।१)

नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम् ॥ (२३।२)

विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परम् अब्रवीत् । (२४।१)

विषघ्नं च विधिं सर्वं कुर्यात् संशोधनानि च ॥ (२४।२)

साधयेत् सर्पवद् दष्टान् विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः । (२५।१)

तण्डुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबेत् ॥ (२५।२)

याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः । (२६।१)

क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः ॥ (२६।२)

मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत् । (२७।१)

वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली ॥ (२७।२)

पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम् । (२८।१)

दशाङ्गम् अगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत् ॥ (२८।२)

सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत् । (२९।१)

विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा ॥ (२९।२)

लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः । (३०।१)

सिञ्चेत् कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा ॥ (३०।२)

उपनाहो घृते भृष्टः कल्को ऽजाज्याः ससैन्धवः । (३१।१)

आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत् ॥ (३१।२)

रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः । (३२।१)

मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम् ॥ (३२।२)

लेपः सुखोष्णश्च हितः पिण्याको गोमयो ऽपि वा । (३३।१)

पाने सर्पिर् मधुयुतं क्षीरं वा भूरिशर्करम् ॥ (३३।२)

पारावतशकृत् पथ्या तगरं विश्वभेषजम् । (३४।१)

बीजपूररसोन्मिश्रः परमो वृश्चिकागदः ॥ (३४।२)

सशैवलोष्ट्रदंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिकजं विषम् । (३५।१)

हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्गरसेन च ॥ (३५।२)

लेपाञ्जनाभ्यां गुटिका परमं वृश्चिकापहा । (३६।१)

करञ्जार्जुनशेलूनां कटभ्याः कुटजस्य च ॥ (३६।२)

शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंशलेपनम् । (३७।१)

यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्युग्रवेदनः ॥ (३७।२)

तस्य पथ्यानिशाकृष्णामञ्जिष्ठातिविषोषणम् । (३८।१)

सालाबुवृन्तं वार्ताकरसपिष्टं प्रलेपनम् ॥ (३८।२)

सर्वत्र चोग्रालिविषे पाययेद् दधिसर्पिषी । (३९।१)

विध्येत् सिरां विदध्याच्च वमनाञ्जननावनम् । (३९।२)

उष्णस्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम् ॥ (३९।३)

नागरं गृहकपोतपुरीषं बीजपूरकरसो हरितालम् । (४०।१)

सैन्धवं च विनिहन्त्यगदो ऽयं लेपतो ऽलिकुलजं विषम् आशु ॥ (४०।२)

अन्ते वृश्चिकदष्टानां समुदीर्णे भृशं विषे । (४१।१)

विषेणालेपयेद् दंशम् उच्चिटिङ्गे ऽप्ययं विधिः ॥ (४१।२)

नागपुरीषच्छत्त्रं रोहिषमूलं च शेलुतोयेन । (४२।१)

कुर्याद् गुटिकां लेपाद् इयम् अलिविषनाशनी श्रेष्ठा ॥ (४२।२)

अर्कस्य दुग्धेन शिरीषबीजं त्रिर् भावितं पिप्पलिचूर्णमिश्रम् । (४३।१)

एषो ऽगदो हन्ति विषाणि कीटभुजङ्गलूतोन्दुरवृश्चिकानाम् ॥ (४३।२)

शिरीषपुष्पं सकरञ्जबीजं काश्मीरजं कुष्ठमनःशिले च । (४४।१)

एषो ऽगदो रात्रिकवृश्चिकानां संक्रान्तिकारी कथितो जिनेन ॥ (४४।२)

कीटेभ्यो दारुणतरा लूताः षोडश ता जगुः । (४५।१)

अष्टाविंशतिरित्येके ततो ऽप्यन्ये तु भूयसीः ॥ (४५।२)

सहस्ररश्म्यनुचरा वदन्त्यन्ये सहस्रशः । (४६।१)

बहूपद्रवरूपा तु लूतैकैव विषात्मिका ॥ (४६।२)

रूपाणि नामतस्तस्या दुर्ज्ञेयान्यतिसंकरात् । (४७।१)

नास्ति स्थानव्यवस्था च दोषतो ऽतः प्रचक्षते ॥ (४७।२)

कृच्छ्रसाध्या पृथग्दोषैरसाध्या निचयेन सा । (४८।१)

तद्दंशः पैत्तिको दाहतृट्स्फोटज्वरमोहवान् ॥ (४८।२)

भृशोष्मा रक्तपीताभः क्लेदी द्राक्षाफलोपमः । (४९।१)

श्लैष्मिकः कठिनः पाण्डुः परूषकफलाकृतिः ॥ (४९।२)

निद्रां शीतज्वरं कासं कण्डूं च कुरुते भृशम् । (५०।१)

वातिकः परुषः श्यावः पर्वभेदज्वरप्रदः ॥ (५०।२)

तद्विभागं यथास्वं च दोषलिङ्गैर् विभावयेत् । (५१।१)

असाध्यायां तु हृन्मोहश्वासहिध्माशिरोग्रहाः ॥ (५१।२)

श्वेतपीतासितारक्ताः पिटिकाः श्वयथूद्भवः । (५२।१)

वेपथुर् वमथुर् दाहस्तृड् आन्ध्यं वक्रनासता ॥ (५२।२)

श्यावौष्ठवक्त्रदन्तत्वं पृष्ठग्रीवावभञ्जनम् । (५३।१)

पक्वजम्बूसवर्णं च दंशात् स्रवति शोणितम् ॥ (५३।२)

सर्वापि सर्वजा प्रायो व्यपदेशस्तु भूयसा । (५४।१)

तीक्ष्णमध्यावरत्वेन सा त्रिधा हन्त्युपेक्षिता ॥ (५४।२)

सप्ताहेन दशाहेन पक्षेण च परं क्रमात् । (५५।१)

लूतादंशश्च सर्वो ऽपि दद्रूमण्डलसंनिभः ॥ (५५।२)

सितो ऽसितो ऽरुणः पीतः श्यावो वा मृदुरुन्नतः । (५६।१)

मध्ये कृष्णो ऽथवा श्यावः पर्यन्ते जालकावृतः ॥ (५६।२)

विसर्पवाञ्छोफयुतस् तप्यते बहुवेदनः । (५७।१)

ज्वराशुपाकविक्लेदकोथावदरणान्वितः ॥ (५७।२)

क्लेदेन यत् स्पृशत्यङ्गं तत्रापि कुरुते व्रणम् । (५८।१)

श्वासदंष्ट्राशकृन्मूत्रशुक्रलालानखार्तवैः ॥ (५८।२)

अष्टाभिरुद्वमत्येषा विषं वक्त्राद् विशेषतः । (५९।१)

लूता नाभेर् दशत्यूर्ध्वम् ऊर्ध्वं चाधश्च कीटकाः ॥ (५९।२)

तद्दूषितं च वस्त्रादि देहे पृक्तं विकारकृत् । (६०।१)

दिनार्धं लक्ष्यते नैव दंशो लूताविषोद्भवः ॥ (६०।२)

सूचीव्यधवद् आभाति ततो ऽसौ प्रथमे ऽहनि । (६१।१)

अव्यक्तवर्णः प्रचलः किंचित्कण्डूरुजान्वितः ॥ (६१।२)

द्वितीये ऽभ्युन्नतो ऽन्तेषु पिटिकैरिव वाचितः । (६२।१)

व्यक्तवर्णो नतो मध्ये कण्डूमान् ग्रन्थिसंनिभः ॥ (६२।२)

तृतीये सज्वरो रोमहर्षकृद् रक्तमण्डलः । (६३।१)

शरावरूपस्तोदाढ्यो रोमकूपेषु सास्रवः ॥ (६३।२)

महांश्चतुर्थे श्वयथुस्तापश्वासभ्रमप्रदः । (६४।१)

विकारान् कुरुते तांस्तान् पञ्चमे विषकोपजान् ॥ (६४।२)

षष्ठे व्याप्नोति मर्माणि सप्तमे हन्ति जीवितम् । (६५।१)

इति तीक्ष्णं विषं मध्यं हीनं च विभजेद् अतः ॥ (६५।२)

एकविंशतिरात्रेण विषं शाम्यति सर्वथा । (६६।१)

अथाशु लूतादष्टस्य शस्त्रेणादंशम् उद्धरेत् ॥ (६६।२)

दहेच्च जाम्बवौष्ठाद्यैर् न तु पित्तोत्तरं दहेत् । (६७।१)

कर्कशं भिन्नरोमाणं मर्मसंध्यादिसंश्रितम् ॥ (६७।२)

प्रसृतं सर्वतो दंशं न छिन्दीत दहेन् न च । (६८।१)

लेपयेद् दग्धम् अगदैर् मधुसैन्धवसंयुतैः ॥ (६८।२)

सुशीतैः सेचयेच्चानु कषायैः क्षीरिवृक्षजैः । (६९।१)

सर्वतो ऽपहरेद् रक्तं शृङ्गाद्यैः सिरयापि वा ॥ (६९।२)

सेकलेपास्ततः शीता बोधिश्लेष्मातकाक्षकैः । (७०।१)

फलिनीद्विनिशाक्षौद्रसर्पिर्भिः पद्मकाह्वयः ॥ (७०।२)

अशेषलूताकीटानाम् अगदः सार्वकार्मिकः । (७१।१)

हरिद्राद्वयपत्तङ्गमञ्जिष्ठानतकेसरैः ॥ (७१।२)

सक्षौद्रसर्पिः पूर्वस्माद् अधिकश्चम्पकाह्वयः । (७२।१)

तद्वद् गोमयनिष्पीडशर्कराघृतमाक्षिकैः ॥ (७२।२)

अपामार्गमनोह्वालदार्वीध्यामकगैरिकैः । (७३।१)

नतैलाकुष्ठमरिचयष्ट्याह्वघृतमाक्षिकैः ॥ (७३।२)

अगदो मन्दरो नाम तथान्यो गन्धमादनः । (७४।१)

नतलोध्रवचाकट्वीपाठैलापत्त्रकुङ्कुमैः ॥ (७४।२)

विषघ्नं बहुदोषेषु प्रयुञ्जीत विशोधनम् । (७५।१)

यष्ट्याह्वमदनाङ्कोल्लजालिनीसिन्धुवारिकाः ॥ (७५।२)

कफे ज्येष्ठाम्बुना पीत्वा विषम् आशु समुद्वमेत् । (७६।१)

शिरीषपत्त्रत्वङ्मूलफलं वाङ्कोल्लमूलवत् ॥ (७६।२)

विरेचयेच्च त्रिफलानीलिनीत्रिवृतादिभिः । (७७।१)

निवृत्ते दाहशोफादौ कर्णिकां पातयेद् व्रणात् ॥ (७७।२)

कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोतविट् । (७८।१)

त्रिवृता सैन्धवं दन्ती कर्णिकापातनं तथा ॥ (७८।२)

मूलम् उत्तरवारुण्या वंशनिर्लेखसंयुतम् । (७९।१)

तद्वच्च सैन्धवं कुष्ठं दन्ती कटुकदौग्धिकम् ॥ (७९।२)

राजकोशातकीमूलं किण्वो वा मथितोद्भवः । (८०।१)

कर्णिकापातसमये बृंहयेच्च विषापहैः ॥ (८०।२)

स्नेहकार्यम् अशेषं च सर्पिषैव समाचरेत् । (८१।१)

विषस्य वृद्धये तैलम् अग्नेरिव तृणोलुपम् ॥ (८१।२)

ह्रीवेरवैकङ्कतगोपकन्यामुस्ताशमीचन्दनटुण्टुकानि । (८२।१)

शैवालनीलोत्पलवक्रयष्टीत्वङ्नाकुलीपद्मकराठमध्यम् ॥ (८२।२)

रजनीघनसर्पलोचनाकणशुण्ठीकणमूलचित्रकाः । (८३।१)

वरुणागुरुबिल्वपाटलीपिचुमन्दामयशेलुकेसरम् ॥ (८३।२)

बिल्वचन्दननतोत्पलशुण्ठीपिप्पलीनिचुलवेतसकुष्ठम् । (८४।१)

शुक्तिशाकवरपाटलिभार्गीसिन्धुवारकरघाटवराङ्गम् ॥ (८४।२)

पित्तकफानिललूताः पानाञ्जननस्यलेपसेकेन । (८५।१)

अगदवरा वृत्तस्थाः कुगतीरिव वारयन्त्येते ॥ (८५।२)

लोध्रं सेव्यं पद्मकं पद्मरेणुः कालीयाख्यं चन्दनं यच्च रक्तम् । (८६।१)

कान्तापुष्पं दुग्धिनीका मृणालं लूताः सर्वा घ्नन्ति सर्वक्रियाभिः ॥ (८६।२)