अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

Wअस्सेर्जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम् । (१।३)

तन्व् अव्यक्तरसं मृष्टं शीतं लघ्व् अमृतोपमम् ॥ (१।४)

गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्व् अर्केन्दुमारुतैः । (२।१)

हिताहितत्वे तद् भूयो देशकालाव् अपेक्षते ॥ (२।२)

येनाभिवृष्टम् अमलं शाल्यन्नं राजते स्थितम् । (३।१)

अक्लिन्नम् अविवर्णं च तत् पेयं गाङ्गम् अन्यथा ॥ (३।२)

सामुद्रं तन् न पातव्यं मासाद् आश्वयुजाद् विना । (४।१)

ऐन्द्रम् अम्बु सुपात्रस्थम् अविपन्नं सदा पिबेत् ॥ (४।२)

तदभावे च भूमिष्ठम् आन्तरिक्षानुकारि यत् । (५।१)

शुचिपृथ्वसितश्वेते देशे ऽर्कपवनाहतम् ॥ (५।२)

न पिबेत् पङ्कशैवालतृणपर्णाविलास्तृतम् । (६।१)

सूर्येन्दुपवनादृष्टम् अभिवृष्टं घनं गुरु ॥ (६।२)

फेनिलं जन्तुमत् तप्तं दन्तग्राह्य् अतिशैत्यतः । (७।१)

अनार्तवं च यद् दिव्यम् आर्तवं प्रथमं च यत् ॥ (७।२)

लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम् । (८।१)

पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश् चामलोदकाः ॥ (८।२)

पथ्याः समासात् ता नद्यो विपरीतास् त्व् अतो ऽन्यथा । (९।१)

उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः ॥ (९।२)

हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास् ता एव च स्थिराः । (१०।१)

कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ॥ (१०।२)

प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः । (११।१)

उदरश्लीपदातङ्कान् सह्यविन्ध्योद्भवाः पुनः ॥ (११।२)

कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् दोषघ्न्यः पारियात्रजाः । (१२।१)

बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस् त्रिदोषकृत् ॥ (१२।२)

विद्यात् कूपतडागादीन् जाङ्गलानूपशैलतः । (१३।१)

नाम्बु पेयम् अशक्त्या वा स्वल्पम् अल्पाग्निगुल्मिभिः ॥ (१३।२)

पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोथिभिः । (१४।१)

ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत् स्वस्थो ऽपि चाल्पशः ॥ (१४।२)

समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः । (१५।१)

शीतं मदात्ययग्लानिमूर्छाछर्दिश्रमभ्रमान् ॥ (१५।२)

तृष्णोष्णदाहपित्तास्रविषाण्य् अम्बु नियच्छति । (१६।१)

दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं वस्तिशोधनम् ॥ (१६।२)

हिध्माध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धिनवज्वरे । (१७।१)

कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु च शस्यते ॥ (१७।२)

अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथितशीतलम् । (१८।१)

पित्तयुक्ते हितं दोषे व्युषितं तत् त्रिदोषकृत् ॥ (१८।२)

नारिकेलनारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु । (१९।१)

तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ (१९।२)

वर्षासु दिव्यनादेये परं तोये वरावरे । (२०।१)

स्वादुपाकरसं स्निग्धम् ओजस्यं धातुवर्धनम् ॥ (२०।२)

वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम् । (२१।१)

प्रायः पयो ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम् ॥ (२१।२)

क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम् । (२२।१)

जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत् । (२३।१)

हितम् अत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम् ॥ (२३।२)

अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर् लघु । (२४।१)

आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित् ॥ (२४।२)

ईषद् रूक्षोष्णलवणम् औष्ट्रकं दीपनं लघु । (२५।१)

शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम् ॥ (२५।२)

मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षिरोगजित् । (२६।१)

तर्पणाश्च्योतनैर् नस्यैर् अहृद्यं तूष्णम् आविकम् ॥ (२६।२)

वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम् । (२७।१)

हस्तिन्याः स्थैर्यकृद् बाढम् उष्णं त्व् ऐकशफं लघु ॥ (२७।२)

शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम् । (२८।१)

पयो ऽभिष्यन्दि गुर्व् आमं युक्त्या शृतम् अतो ऽन्यथा ॥ (२८।२)

भवेद् गरीयो ऽतिशृतं धारोष्णम् अमृतोपमम् । (२९।१)

दधिअम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित् ॥ (२९।२)

मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत् । (३०।१)

रोचिष्णु शस्तम् अरुचौ शीतके विषमज्वरे ॥ (३०।२)

पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च रूक्षं तु ग्रहणीगदे । (३१।१)

नैवाद्यान् निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न ॥ (३१।२)

नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं तन् नाघृतसितोपलम् । (३२।१)

न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दम् अन्यथा ॥ (३२।२)

ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्डुभ्रमप्रदम् । (३३।१)

तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित् ॥ (३३।२)

शोफोदरार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः । (३४।१)

प्लीहगुल्मघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयाञ् जयेत् ॥ (३४।२)

तद्वन् मस्तु सरं स्रोतःशोधि विष्टम्भजिल् लघु । (३५।१)

नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्णबलाग्निकृत् ॥ (३५।२)

संग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोऽर्दितकासजित् । (३६।१)

क्षीरोद्भवं तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित् ॥ (३६।२)

शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुःशुक्रचक्षुषाम् । (३७।१)

बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम् ॥ (३७।२)

क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम् । (३८।१)

वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ॥ (३८।२)

स्नेहानाम् उत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम् । (३९।१)

सहस्रवीर्यं विधिभिर् घृतं कर्मसहस्रकृत् ॥ (३९।२)

मदापस्मारमूर्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान् । (४०।१)

पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम् ॥ (४०।२)

बल्याः किलाटपीयूषकूर्चिकामोरणादयः । (४१।१)

शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः ॥ (४१।२)

गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसंभवे । (४२।१)

इक्षुरसैक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत् ॥ (४२।२)

वृष्यः शीतो ऽस्रपित्तघ्नः स्वादुपाकरसो रसः । (४३।१)

सो ऽग्रे सलवणो दन्तपीडितः शर्करासमः ॥ (४३।२)

मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान् मलसंकरात् । (४४।१)

किंचित् कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः ॥ (४४।२)

विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ तत्र पौण्ड्रकः । (४५।१)

शैत्यप्रसादमाधुर्यैर् वरस् तम् अनु वांशिकः ॥ (४५।२)

शतपर्वककान्तारनैपालाद्यास् ततः क्रमात् । (४६।१)

सक्षाराः सकषायाश् च सोष्णाः किंचिद् विदाहिनः ॥ (४६।२)

फाणितं गुर्व् अभिष्यन्दि चयकृन् मूत्रशोधनम् । (४७।१)

नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद् गुडः ॥ (४७।२)

प्रभूतकृमिमज्जासृङ्मेदोमांसकफो ऽपरः । (४८।१)

हृद्यः पुराणः पथ्यश् च नवः श्लेष्माग्निसादकृत् ॥ (४८।२)

वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहाः । (४९।१)

मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः ॥ (४९।२)

तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा । (५०।१)

दाहतृट्छर्दिमूर्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः ॥ (५०।२)

शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे । (५१।१)

चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत् ॥ (५१।२)

मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित् । (५२।१)

व्रणशोधनसंधानरोपणं वातलं मधु ॥ (५२।२)

रूक्षं कषायमधुरं तत्तुल्या मधुशर्करा । (५३।१)

उष्णम् उष्णार्तम् उष्णे च युक्तं चोष्णैर् निहन्ति तत् ॥ (५३।२)

प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते । (५४।१)

अलब्धपाकम् आश्वेव तयोर् यस्मान् निवर्तते ॥ (५४।२)

तैलं स्वयोनिवत् तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च । (५५।१)

त्वग्दोषकृद् अचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन् न च ॥ (५५।२)

कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च । (५६।१)

बद्धविट्कं कृमिघ्नं च संस्कारात् सर्वरोगजित् ॥ (५६।२)

सतिक्तोषणम् ऐरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु । (५७।१)

वर्ध्मगुल्मानिलकफान् उदरं विषमज्वरम् ॥ (५७।२)

रुक्शोफौ च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत् । (५८।१)

तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवं त्व् अति ॥ (५८।२)

कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम् । (५९।१)

लघु पित्तास्रकृत् कोठकुष्ठार्शोव्रणजन्तुजित् ॥ (५९।२)

आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलापहम् । (६०।१)

नात्युष्णं निम्बजं तिक्तं कृमिकुष्ठकफप्रणुत् ॥ (६०।२)

उमाकुसुम्भजं चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत् । (६१।१)

वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ ॥ (६१।२)

मांसानुगस्वरूपौ च विद्यान् मेदो ऽपि ताव् इव । (६२।१)

दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम् ॥ (६२।२)

सस्वादुतिक्तकटुकम् अम्लपाकरसं सरम् । (६३।१)

सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल् लघु ॥ (६३।२)

नष्टनिद्रातिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम् । (६४।१)

कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम् ॥ (६४।२)

वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवद् अन्यथा । (६५।१)

गुरु तद् दोषजननं नवं जीर्णम् अतो ऽन्यथा ॥ (६५।२)

पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः । (६६।१)

नात्यर्थतीक्ष्णमृद्वल्पसंभारं कलुषं न च ॥ (६६।२)

गुल्मोदरार्शोग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः । (६७।१)

सुरानिलघ्नी मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा ॥ (६७।२)

तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस् तीक्ष्णा निहन्ति च । (६८।१)

शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान् ॥ (६८।२)

नातितीव्रमदा लघ्वी पथ्या वैभीतकी सुरा । (६९।१)

व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते ॥ (६९।२)

विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला । (७०।१)

यथाद्रव्यगुणो ऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः ॥ (७०।२)

ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोफशोषोदरज्वरान् । (७१।१)

हन्ति गुल्मकृमिप्लीह्नः कषायकटुवातलः ॥ (७१।२)

मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम् । (७२।१)

अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम् ॥ (७२।२)

अस्माद् अल्पान्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु । (७३।१)

शार्करः सुरभिः स्वादुहृद्यो नातिमदो लघुः ॥ (७३।२)

सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस् तर्पणदीपनः । (७४।१)

वातपित्तकरः सीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा ॥ (७४।२)

मेदःशोफोदरार्शोघ्नस् तत्र पक्वरसो वरः । (७५।१)

छेदी मध्वासवस् तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित् ॥ (७५।२)

रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम् । (७६।१)

भृशोष्णतीक्ष्णरूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम् ॥ (७६।२)

दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्कृमिनाशनम् । (७७।१)

गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम् ॥ (७७।२)

कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद् विद्यात् तदासुतम् । (७८।१)

शाण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु ॥ (७८।२)

धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत् स्पर्शशीतलम् । (७९।१)

श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं वस्तिशूलनुत् ॥ (७९।२)

शस्तम् आस्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम् । (८०।१)

एभिर् एव गुणैर् युक्ते सौवीरकतुषोदके ॥ (८०।२)

कृमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे । (८१।१)

ते क्रमाद् वितुषैर् विद्यात् सतुषैश् च यवैः कृते ॥ (८१।२)

मूत्रं गोऽजाविमहिषीगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम् । (८२।१)

पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु ॥ (८२।२)

कृमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान् । (८३।१)

गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल् लघु ॥ (८३।२)

तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर् मद्यस्य च क्रमात् । (८४।१)

इति द्रवैकदेशो ऽयं यथास्थूलम् उदाहृतः ॥ (८४।२)