अथातः पाण्डुरोगशोफविसर्पनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर् मलाः । (१।३)

तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम् ॥ (१।४)

धमनीर् दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत् सकलां तनुम् । (२।१)

श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरम् आश्रितम् ॥ (२।२)

त्वङ्मांसयोस् तत् कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान् । (३।१)

पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् ॥ (३।२)

यतो ऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगस् तेन गौरवम् । (४।१)

धातूनां स्याच्च शैथिल्यम् ओजसश्च गुणक्षयः ॥ (४।२)

ततो ऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः । (५।१)

मृद्यमानैरिवाङ्गैर् ना द्रवता हृदयेन च ॥ (५।२)

शूनाक्षिकूटः सदनः कोपनः ष्ठीवनो ऽल्पवाक् । (६।१)

अन्नद्विट् शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः ॥ (६।२)

सन्नसक्थो ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी भ्रमी श्रमी । (७।१)

स पञ्चधा पृथग् दोषैः समस्तैर् मृत्तिकादनात् ॥ (७।२)

प्राग्रूपप्राग्रूपम् अस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि । (८।१)

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावो ऽल्पवह्निता ॥ (८।२)

सादः श्रमो ऽनिलात् तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम् । (९।१)

कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता ॥ (९।२)

शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक् । (१०।१)

पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस् तमः ॥ (१०।२)

तृट्स्वेदमूर्छाशीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता । (११।१)

वर्चोभेदो ऽम्लको दाहः कफाच्छुक्लसिरादिता ॥ (११।२)

तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः । (१२।१)

कासश्छर्दिश्च निचयान् मिश्रलिङ्गो ऽतिदुःसहः ॥ (१२।२)

मृत् कषायानिलं पित्तम् ऊषरा मधुरा कफम् । (१३।१)

दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद् भुक्तं विरूक्ष्य च ॥ (१३।२)

स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद् रुद्ध्वा च पूर्ववत् । (१४।१)

पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः ॥ (१४।२)

पुरीषं कृमिमन् मुञ्चेद् भिन्नं सासृक् कफं नरः । (१५।१)

यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम् ॥ (१५।२)

कोष्ठशाखाश्रयां पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसम् आवहेत् । (१६।१)

हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया ॥ (१६।२)

दाहाविपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः । (१७।१)

भवेत् पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगाद् ऋते ऽपि च ॥ (१७।२)

उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामला । (१८।१)

हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत् ॥ (१८।२)

वातपित्ताद् भ्रमस् तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुर् ज्वरः । (१९।१)

तन्द्रा बलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम् ॥ (१९।२)

अलसं चेति शंसन्ति तेषां पूर्वम् उपद्रवाः । (२०।१)

शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते ॥ (२०।२)

शोफपित्तरक्तकफान् वायुर् दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः । (२१।१)

नीत्वा रुद्धगतिस् तैर् हि कुर्यात् त्वङ्मांससंश्रयम् ॥ (२१।२)

उत्सेधं संहतं शोफं तम् आहुर् निचयाद् अतः । (२२।१)

सर्वं हेतुविशेषैस् तु रूपभेदान् नवात्मकम् ॥ (२२।२)

दोषैः पृथग् द्वयैः सर्वैरभिघाताद् विषाद् अपि । (२३।१)

द्विधा वा निजम् आगन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम् ॥ (२३।२)

पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः । (२४।१)

सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः ॥ (२४।२)

व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम् । (२५।१)

अतिमात्रम् अथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम् ॥ (२५।२)

लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बु स्वप्नजागरम् । (२६।१)

मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरम् अजीर्णश्रममैथुनम् ॥ (२६।२)

पदातेर् मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा । (२७।१)

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः ॥ (२७।२)

विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भविसर्पपाण्डवः । (२८।१)

अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास् तैर् दोषा वक्षसि स्थिताः ॥ (२८।२)

ऊर्ध्वं शोफम् अधो वस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । (२९।१)

सर्वाङ्गगाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः ॥ (२९।२)

तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामो ऽङ्गगौरवम् । (३०।१)

वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः ॥ (३०।२)

संकोचस्पन्दहर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान् । (३१।१)

क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रम् उन्नमेत् पीडितस् तनुः ॥ (३१।२)

स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद् रात्रावल्पो दिवा महान् । (३२।१)

त्वक् च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते ॥ (३२।२)

पीतरक्तासिताभासः पित्ताद् आताम्ररोमकृत् । (३३।१)

शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग् जायते तनुः ॥ (३३।२)

सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः । (३४।१)

शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः ॥ (३४।२)

कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक् कठिनः शीतलो गुरुः । (३५।१)

स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राछर्द्यग्निसादकृत् ॥ (३५।२)

आक्रान्तो नोन्नमेत् कृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः । (३६।१)

स्रवेन् नासृक् चिरात् पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः ॥ (३६।२)

स्पर्शोष्णकाङ्क्षी च कफाद् यथास्वं द्वन्द्वजास् त्रयः । (३७।१)

संकराद्धेतुलिङ्गानां निचयान् निचयात्मकः ॥ (३७।२)

अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । (३८।१)

हिमानिलोदध्यनिलैर् भल्लातकपिकच्छुजैः ॥ (३८।२)

रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद् विसर्पवान् । (३९।१)

भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ (३९।२)

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । (४०।१)

दंष्ट्रादन्तनखापाताद् अविषप्राणिनाम् अपि ॥ (४०।२)

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसंकरात् । (४१।१)

विषवृक्षानिलस्पर्शाद् गरयोगावचूर्णनात् ॥ (४१।२)

मृदुश्चलो ऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । (४२।१)

नवो ऽनुपद्रवः शोफः साध्यो ऽसाध्यः पुरेरितः ॥ (४२।२)

स्याद् विसर्पो ऽभिघातान्तैर् दोषैर् दूष्यैश्च शोफवत् । (४३।१)

त्र्यधिष्ठानं च तं प्राहुर् बाह्यान्तरुभयाश्रयात् ॥ (४३।२)

यथोत्तरं च दुःसाध्यास् तत्र दोषा यथायथम् । (४४।१)

प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः ॥ (४४।२)

देहे शीघ्रं विसर्पन्ति ते ऽन्तरन्तःस्थिता बहिः । (४५।१)

बहिःस्था द्वितये द्विस्था विद्यात् तत्रान्तराश्रयम् ॥ (४५।२)

मर्मोपतापात् संमोहाद् अयनानां विघट्टनात् । (४६।१)

तृष्णातियोगाद् वेगानां विषमं च प्रवर्तनात् ॥ (४६।२)

आशु चाग्निबलभ्रंशाद् अतो बाह्यं विपर्ययात् । (४७।१)

तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ॥ (४७।२)

शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान् । (४८।१)

पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः ॥ (४८।२)

कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् । (४९।१)

स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः ॥ (४९।२)

ते पक्वभिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रणलक्षणम् । (५०।१)

वातपित्ताज् ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः ॥ (५०।२)

अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर् युतः । (५१।१)

करोति सर्वम् अङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् ॥ (५१।२)

यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः । (५२।१)

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाशु च चीयते ॥ (५२।२)

अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतं च सः । (५३।१)

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद् वातो ऽतिबलस् ततः ॥ (५३।२)

व्यथेताङ्गं हरेत् संज्ञां निद्रां च श्वासम् ईरयेत् । (५४।१)

हिध्मां च स गतो ऽवस्थाम् ईदृशीं लभते न ना ॥ (५४।२)

क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु । (५५।१)

चेष्टमानस् ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम् ॥ (५५।२)

दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निविसर्प उच्यते । (५६।१)

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् ॥ (५६।२)

रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम् । (५७।१)

दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् ॥ (५७।२)

ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम् । (५८।१)

श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः ॥ (५८।२)

मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर् युताम् । (५९।१)

इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः ॥ (५९।२)

कफपित्ताज् ज्वरः स्तम्भो निद्रातन्द्राशिरोरुजः । (६०।१)

अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः ॥ (६०।२)

मूर्छाग्निहानिर् भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । (६१।१)

आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति ॥ (६१।२)

प्रायेणामाशये गृह्णन्न् एकदेशं न चातिरुक् । (६२।१)

पिटकैर् अवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः ॥ (६२।२)

मेचकाभो ऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान् गुरुः । (६३।१)

गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नो ऽवदीर्यते ॥ (६३।२)

पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः । (६४।१)

शवगन्धिश्च वीसर्पं कर्दमाख्यम् उशन्ति तम् ॥ (६४।२)

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वतिसर्पणः । (६५।१)

बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तम् ईरयन् ॥ (६५।२)

विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् । (६६।१)

स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम् ॥ (६६।२)

पृथग् दोषैस् त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः । (६७।१)

असाध्यौ क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः ॥ (६७।२)

शीर्णस्नायुसिरामांसाः प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः ॥ (६८।१)