अथातो भगन्दरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः । (१।३)

अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः ॥ (१।४)

अनिष्टादृष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः । (२।१)

प्रायेण पिटिकापूर्वो यो ऽङ्गुले द्व्यङ्गुले ऽपि वा ॥ (२।२)

पायोर् व्रणो ऽन्तर् बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत् । (३।१)

वस्तिमूत्राशयाभ्यासगतत्वात् स्यन्दनात्मकः ॥ (३।२)

भगन्दरः स सर्वांश्च दारयत्यक्रियावतः । (४।१)

भगवस्तिगुदांस्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः ॥ (४।२)

वातमूत्रशकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर् वमति क्रमात् । (५।१)

दोषैः पृथग् युतैः सर्वैरागन्तुः सो ऽष्टमः स्मृतः ॥ (५।२)

अपक्वं पिटिकां आहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम् । (६।१)

गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम् ॥ (६।२)

भगन्दरकरीं विद्यात् पिटिकां न त्वतो ऽन्यथा । (७।१)

तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी ॥ (७।२)

पिटिका मारुतात् पित्ताद् उष्ट्रग्रीवावद् उच्छ्रिता । (८।१)

रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता ॥ (८।२)

स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डूमती कफात् । (९।१)

श्यावा ताम्रा सदाहोषा घोररुग् वातपित्तजा ॥ (९।२)

पाण्डुरा किंचिद् आश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात् । (१०।१)

पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर् दोषैर् नानाविधव्यथा ॥ (१०।२)

शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता । (११।१)

व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् तत्र वातजा ॥ (११।२)

चीयते ऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत् क्रमात् । (१२।१)

अच्छं स्रवद्भिरास्रावम् अजस्रं फेनसंयुतम् ॥ (१२।२)

शतपोनकसंज्ञो ऽयम् उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः । (१३।१)

बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः ॥ (१३।२)

वातपित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः । (१४।१)

जायते परितस्तत्र प्राकारं परिखेव च ॥ (१४।२)

ऋजुर् वातकफाद् ऋज्व्या गुदो गत्यात्र दीर्यते । (१५।१)

कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः ॥ (१५।२)

अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत् । (१६।१)

स शीघ्रं पक्वभिन्नो ऽस्य क्लेदयन् मूलम् अर्शसः ॥ (१६।२)

स्रवत्यजस्रं गतिभिरयम् अर्शोभगन्दरः । (१७।१)

सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसंनिभः ॥ (१७।२)

गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेगैर् दारुणैर् गुदम् । (१८।१)

अस्थिलेशो ऽभ्यवहृतो मांसगृद्ध्या यदा गुदम् ॥ (१८।२)

क्षिणोति तिर्यङ् निर्गच्छन्न् उन्मार्गं क्षततो गतिः । (१९।१)

स्यात् ततः पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च ॥ (१९।२)

जायन्ते कृमयस्तस्य खादन्तः परितो गुदम् । (२०।१)

विदारयन्ति न चिराद् उन्मार्गी क्षतजश्च सः ॥ (२०।२)

तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद् व्रणनिषेधतः । (२१।१)

षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत् ॥ (२१।२)

प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम् । (२२।१)

अथास्य पिटिकाम् एव तथा यत्नाद् उपाचरेत् ॥ (२२।२)

शुद्ध्यसृक्स्रुतिसेकाद्यैर् यथा पाकं न गच्छति । (२३।१)

पाके पुनरुपस्निग्धं स्वेदितं चावगाहतः ॥ (२३।२)

यन्त्रयित्वार्शसम् इव पश्येत् सम्यग् भगन्दरम् । (२४।१)

अर्वाचीनं पराचीनम् अन्तर्मुखबहिर्मुखम् ॥ (२४।२)

अथान्तर्मुखम् एषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत् । (२५।१)

बहिर्मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत् ॥ (२५।२)

अग्निना वा भिषक् साधु क्षारेणैवोष्ट्रकन्धरम् । (२६।१)

नाडीरेकान्तराः कृत्वा पाटयेच्छतपोनकम् ॥ (२६।२)

तासु रूढासु शेषाश्च मृत्युर् दीर्णे गुदे ऽन्यथा । (२७।१)

परिक्षेपिणि चाप्येवं नाड्युक्तैः क्षारसूत्रकैः ॥ (२७।२)

अर्शोभगन्दरे पूर्वम् अर्शांसि प्रतिसाधयेत् । (२८।१)

त्यक्त्वोपचर्यः क्षतजः शल्यं शल्यवतस्ततः ॥ (२८।२)

आहरेच्च तथा दद्यात् कृमिघ्नं लेपभोजनम् । (२९।१)

पिण्डनाड्यादयः स्वेदाः सुस्निग्धा रुजि पूजिताः ॥ (२९।२)

सर्वत्र च बहुच्छिद्रे छेदान् आलोच्य योजयेत् । (३०।१)

गोतीर्थसर्वतोभद्रदललाङ्गललाङ्गलान् ॥ (३०।२)

पार्श्वं गतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः । (३१।१)

सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्वच्छेदो ऽर्धलाङ्गलः ॥ (३१।२)

पार्श्वद्वये लाङ्गलकः समस्तांश्चाग्निना दहेत् । (३२।१)

आस्रावमार्गान् निःशेषं नैवं विकुरुते पुनः ॥ (३२।२)

यतेत कोष्ठशुद्धौ च भिषक् तस्यान्तरान्तरा । (३३।१)

लेपो व्रणे बिडालास्थि त्रिफलारसकल्कितम् ॥ (३३।२)

ज्योतिष्मतीमलयुलाङ्गलिशेलुपाठाकुम्भाग्निसर्जकरवीरवचासुधार्कैः । (३४।१)

अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितम् एतद् एषाम् ॥ (३४।२)

मधुकलोध्रकणात्रुटिरेणुकाद्विरजनीफलिनीपटुशारिवाः । (३५।१)

कमलकेसरपद्मकधातकीमदनसर्जरसामयरोदिकाः ॥ (३५।२)

सबीजपूरच्छदनैरेभिस्तैलं विपाचितम् । (३६।१)

भगन्दरापचीकुष्ठमधुमेहव्रणापहम् ॥ (३६।२)

मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकाकणाश्च लीढाः । (३७।१)

कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति ॥ (३७।२)

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः । (३८।१)

क्रमवृद्धम् इदं मधुद्रुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दराञ्जयेत् ॥ (३८।२)

मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गैर् बिल्वघृतैः सवरापलषट्कैः । (३९।१)

गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः ॥ (३९।२)

गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात् । (४०।१)

त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम् ॥ (४०।२)

शृङ्गवेररजोयुक्तं तद् एव च सुभावितम् । (४१।१)

क्वाथेन दशमूलस्य विशेषाद् वातरोगजित् ॥ (४१।२)

उत्तमाखदिरसारजं रजः शीलयन्न् असनवारिभावितम् । (४२।१)

हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटिकाभगन्दरान् ॥ (४२।२)

भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि । (४३।१)

व्रणाधिकारात् परिशीलनाच्च सम्यग् विदित्वौपयिकं विदध्यात् ॥ (४३।२)

अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनम् अजीर्णम् असात्म्यम् । (४४।१)

साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेद् अधिकं वा ॥ (४४।२)