अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत् । (१।३)

अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम् ॥ (१।४)

रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर् विनिर्हरेत् । (२।१)

शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम् ॥ (२।२)

प्रच्छानेन सिराभिर् वा देशाद् देशान्तरं व्रजत् । (३।१)

अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत् ॥ (३।२)

गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान् । (४।१)

ग्लानिम् अन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद् वायुरसृक्क्षयात् ॥ (४।२)

विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर् विरेचनैः । (५।१)

वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद् घृतम् ॥ (५।२)

श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः । (६।१)

सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत् ॥ (६।२)

द्राक्षामधूकवारिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम् । (७।१)

घृतं पिबेत् तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम् ॥ (७।२)

तैलं पयः शर्करां च पाययेद् वा सुमूर्छितम् । (८।१)

बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः ॥ (८।२)

श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः । (९।१)

धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम् ॥ (९।२)

पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः । (१०।१)

पिबेद् घृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम् ॥ (१०।२)

क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन् नरः । (११।१)

बहुदोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः ॥ (११।२)

कषायम् अभयानां वा पाययेद् घृतभर्जितम् । (१२।१)

क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा ॥ (१२।२)

निर्हरेद् वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरवस्तिभिः । (१३।१)

न हि वस्तिसमं किंचिद् वातरक्तचिकित्सितम् ॥ (१३।२)

विशेषात् पायुपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु । (१४।१)

मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत् क्वाथं कफोल्बणे ॥ (१४।२)

सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथा तथा । (१५।१)

यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत् ॥ (१५।२)

त्रिफलाव्योषपत्त्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम् । (१६।१)

विडङ्गं पिप्पलीमूलं रोमशां वृषकं त्वचम् ॥ (१६।२)

ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत् । (१७।१)

कल्ये लिप्त्वायसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेद् इदम् ॥ (१७।२)

वातास्रे सर्वदोषे ऽपि परं शूलान्विते हितम् । (१८।१)

कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस् तच्छाकभोजिना ॥ (१८।२)

कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति । (१९।१)

पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर् लेलीतकीं वसाम् ॥ (१९।२)

खुडं सुरूढम् अप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत् । (२०।१)

इत्याभ्यन्तरम् उद्दिष्टं कर्म बाह्यम् अतः परम् ॥ (२०।२)

आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम् । (२१।१)

प्रभूते खजितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत् परम् ॥ (२१।२)

समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरसशारिवम् । (२२।१)

पिण्डतैलं तद् अभ्यङ्गाद् वातरक्तरुजापहम् ॥ (२२।२)

दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम् । (२३।१)

परिषेको ऽनिलप्राये तद्वत् कोष्णेन सर्पिषा ॥ (२३।२)

स्नेहैर् मधुरसिद्धैर् वा चतुर्भिः परिषेचयेत् । (२४।१)

स्तम्भाक्षेपकशूलार्तं कोष्णैर् दाहे तु शीतलैः ॥ (२४।२)

तद्वद् गव्याविकच्छागैः क्षीरैस् तैलविमिश्रितैः । (२५।१)

निःक्वाथैर् जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः ॥ (२५।२)

द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम् । (२६।१)

सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते ॥ (२६।२)

प्रियाः प्रियंवदाः नार्यश्चन्दनार्द्रकरस्तनाः । (२७।१)

स्पर्शशीताः सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम् ॥ (२७।२)

सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत् । (२८।१)

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः ॥ (२८।२)

सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः । (२९।१)

लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः ॥ (२९।२)

वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः । (३०।१)

तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नम् उपनाहनम् ॥ (३०।२)

औदकप्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्कृताः । (३१।१)

जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने ॥ (३१।२)

स्तम्भतोदरुगायामशोफाङ्गग्रहनाशनाः । (३२।१)

जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसापि वा ॥ (३२।२)

घृतं सहचरान् मूलं जीवन्ती छागलं पयः । (३३।१)

लेपः पिष्टास् तिलास् तद्वद् भृष्टाः पयसि निर्वृताः ॥ (३३।२)

क्षीरपिष्टक्षुमां लेपम् एरण्डस्य फलानि वा । (३४।१)

कुर्याच्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वां वानिले ऽधिके ॥ (३४।२)

मूत्रक्षारसुरापक्वं घृतम् अभ्यञ्जने हितम् । (३५।१)

सिद्धं समधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे कफोत्तरे ॥ (३५।२)

गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम् । (३६।१)

प्रलेपः शूलनुद् वातरक्ते वातकफोत्तरे ॥ (३६।२)

मधुशिग्रोर् हितं तद्वद् बीजं धान्याम्लसंयुतम् । (३७।१)

मुहूर्तलिप्तम् अम्लैश्च सिञ्चेद् वातकफोत्तरे ॥ (३७।२)

उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः । (३८।१)

विरेकास्थापनस्नेहपानैर् गम्भीरम् आचरेत् ॥ (३८।२)

वातश्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपाद्यास् तत्र शीतलैः । (३९।१)

विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद् भवेत् ॥ (३९।२)

पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः । (४०।१)

उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः ॥ (४०।२)

मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते । (४१।१)

तैलाढकं समक्षीरं पचेत् कल्कैः पलोन्मितैः ॥ (४१।२)

स्थिरातामलकीदूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः । (४२।१)

लोहहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः ॥ (४२।२)

काकोलीक्षीरकाकोलीशतपुष्पर्द्धिपद्मकैः । (४३।१)

जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्पत्त्रनखवालकैः ॥ (४३।२)

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाशारिवैन्द्रीवितुन्नकैः । (४४।१)

चतुष्प्रयोगं वातासृक्पित्तदाहज्वरार्तिनुत् ॥ (४४।२)

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत् । (४५।१)

सहस्रशतपाकं तद् वातासृग्वातरोगनुत् ॥ (४५।२)

रसायनं मुख्यतमम् इन्द्रियाणां प्रसादनम् । (४६।१)

जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम् ॥ (४६।२)

कुपिते मार्गसंरोधान् मेदसो वा कफस्य वा । (४७।१)

अतिवृद्ध्यानिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम् ॥ (४७।२)

कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः । (४८।१)

भेषजं स्नेहनं कुर्याद् यच्च रक्तप्रसादनम् ॥ (४८।२)

प्राणादिकोपे युगपद् यथोद्दिष्टं यथामयम् । (४९।१)

यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद् यथाबलम् ॥ (४९।२)

नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्घनपाचनैः । (५०।१)

रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात् केवलवातनुत् ॥ (५०।२)

शोषाक्षेपणसंकोचस्तम्भस्वपनकम्पनम् । (५१।१)

हनुस्रंसो ऽर्दितं खाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं खुडवातता ॥ (५१।२)

संधिच्युतिः पक्षवधो मेदोमज्जास्थिगा गदाः । (५२।१)

एते स्थानस्य गाम्भीर्यात् सिध्येयुर् यत्नतो नवाः ॥ (५२।२)

तस्माज्जयेन् नवान् एतान् बलिनो निरुपद्रवान् । (५३।१)

वायौ पित्तावृते शीताम् उष्णां च बहुशः क्रियाम् ॥ (५३।२)

व्यत्यासाद् योजयेत् सर्पिर् जीवनीयं च पाययेत् । (५४।१)

धन्वमांसं यवाः शालिर् विरेकः क्षीरवान् मृदुः ॥ (५४।२)

सक्षीरा वस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम् । (५५।१)

काले ऽनुवासनं तैलैर् मधुरौषधसाधितैः ॥ (५५।२)

यष्टीमधुबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम् । (५६।१)

पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा ॥ (५६।२)

कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः । (५७।१)

स्वेदास् तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम् ॥ (५७।२)

पुराणसर्पिस् तैलं च तिलसर्षपजं हितम् । (५८।१)

संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तम् आदौ विनिर्जयेत् ॥ (५८।२)

कारयेद् रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम् । (५९।१)

स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम् ॥ (५९।२)

प्रमेहमेदोवातघ्नम् आढ्यवाते भिषग्जितम् । (६०।१)

महास्नेहो ऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसावृते ॥ (६०।२)

अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु । (६१।१)

मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरवस्तयः ॥ (६१।२)

एरण्डतैलं वर्चःस्थे वस्तिस्नेहाश्च भेदिनः । (६२।१)

कफपित्ताविरुद्धं यद् यच्च वातानुलोमनम् ॥ (६२।२)

सर्वस्थानावृते ऽप्याशु तत् कार्यं मातरिश्वनि । (६३।१)

अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम् ॥ (६३।२)

यापना वस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः । (६४।१)

प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम् ॥ (६४।२)

रसायनानां सर्वेषाम् उपयोगः प्रशस्यते । (६५।१)

शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः ॥ (६५।२)

लेहो वा भार्गवस् तद्वद् एकादशसिताशितः । (६६।१)

अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम् ॥ (६६।२)

वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम् । (६७।१)

इति संक्षेपतः प्रोक्तम् आवृतानां चिकित्सितम् ॥ (६७।२)

प्राणादीनां भिषक् कुर्याद् वितर्क्य स्वयम् एव तत् । (६८।१)

उदानं योजयेद् ऊर्ध्वम् अपानं चानुलोमयेत् ॥ (६८।२)

समानं शमयेद् विद्वांस् त्रिधा व्यानं तु योजयेत् । (६९।१)

प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्यो ऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः ॥ (६९।२)

स्वं स्वं स्थानं नयेद् एवं वृतान् वातान् विमार्गगान् । (७०।१)

सर्वं चावरणम् पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम् ॥ (७०।२)

रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः । (७१।१)

पित्तावृते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम् ॥ (७१।२)

रक्तावृते ऽपि तद्वच्च खुडोक्तं यच्च भेषजम् । (७२।१)

रक्तपित्तानिलहरं विविधं च रसायनम् ॥ (७२।२)

यथानिदानं निर्दिष्टम् इति सम्यक् चिकित्सितम् । (७३।१)

आयुर्वेदफलं स्थानम् एतत् सद्यो ऽर्तिनाशनात् ॥ (७३।२)

चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम् । (७४।१)

भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतम् औषधम् ॥ (७४।२)