अथातश्छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्छर्द्यो हितं ततः । (१।३)

लङ्घनं प्राग् ऋते वायोर् वमनं तत्र योजयेत् ॥ (१।४)

बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु । (२।१)

ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः ॥ (२।२)

क्षीरैर् वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः । (३।१)

शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तद् एव तु ॥ (३।२)

परिशुष्कं प्रियं सात्म्यम् अन्नं लघु च शस्यते । (४।१)

उपवासस् तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः ॥ (४।२)

शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः । (५।१)

भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम् ॥ (५।२)

गन्धाः सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः । (६।१)

भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम् ॥ (६।२)

हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम् । (७।१)

किंचिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम् ॥ (७।२)

व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना । (८।१)

सशुण्ठीदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः ॥ (८।२)

व्यक्तसैन्धवसर्पिर् वा फलाम्लो वैष्किरो रसः । (९।१)

स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम् ॥ (९।२)

कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम् । (१०।१)

पित्तजायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसैस् त्रिवृत् ॥ (१०।२)

सर्पिर् वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम् । (११।१)

ऊर्ध्वम् एव हरेत् पित्तं स्वादुतिक्तैर् विशुद्धिमान् ॥ (११।२)

पिबेन् मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्कराम् । (१२।१)

मुद्गजाङ्गलजैरद्याद् व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम् ॥ (१२।२)

मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत् । (१३।१)

मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम् ॥ (१३।२)

द्राक्षारसं रसं वेक्षोर् गुडूच्यम्बु पयो ऽपि वा । (१४।१)

जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहजः ॥ (१४।२)

क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति । (१५।१)

छर्दिं ज्वरम् अतीसारं मूर्छां तृष्णां च दुर्जयाम् ॥ (१५।२)

धात्रीरसेन वा शीतं पिबेन् मुद्गदलाम्बु वा । (१६।१)

कोलमज्जसितालाजामक्षिकाविट्कणाञ्जनम् ॥ (१६।२)

लिह्यात् क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा । (१७।१)

कफजायां वमेन् निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः ॥ (१७।२)

युक्तेन कोष्णतोयेन दुर्बलं चोपवासयेत् । (१८।१)

आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत् ॥ (१८।२)

मन्थान् यवैर् वा बहुशश्छर्दिघ्नौषधभावितैः । (१९।१)

कफघ्नम् अन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः ॥ (१९।२)

लीढं मनःशिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात् । (२०।१)

स्वरसेन कपित्थस्य सक्षौद्रेण वमिं जयेत् ॥ (२०।२)

खादेत् कपित्थं सव्योषं मधुना वा दुरालभाम् । (२१।१)

लिह्यान् मरिचचोचैलागोशकृद्रसमाक्षिकम् ॥ (२१।२)

अनुकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम् । (२२।१)

कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः ॥ (२२।२)

यथास्वं परिशेषाश्च तत्कृताश्च तथामयाः । (२३।१)

छर्दिप्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातुक्षयात् कोपम् उपैत्यवश्यम् । (२३।२)

कुर्याद् अतो ऽस्मिन् वमनातियोगप्रोक्तं विधिं स्तम्भनबृंहणीयम् ॥ (२३।३)

सर्पिर्गुडा मांसरसा घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि । (२४।१)

पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति ॥ (२४।२)

हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत् ॥ (२५।१)

पिबेत् सुखोष्णं सविडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत् । (२६।१)

तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम् ॥ (२६।२)

बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम् । (२७।१)

कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन् पचेज्जले ॥ (२७।२)

तैलं तन् नावने पाने वस्तौ च विनियोजयेत् । (२८।१)

शुण्ठीवयःस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः ॥ (२८।२)

पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद् घृतम् । (२९।१)

सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते ॥ (२९।२)

घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मजित् । (३०।१)

दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठीहिङ्ग्वम्लवेतसम् ॥ (३०।२)

अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णम् उत्तमम् । (३१।१)

पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः ॥ (३१।२)

पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर् युताः । (३२।१)

विकर्तिकाशूलहराः क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः ॥ (३२।२)

यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः । (३३।१)

सपूतिदारुबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः ॥ (३३।२)

पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम् । (३४।१)

वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम् ॥ (३४।२)

हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु खादेद् गुल्मोदरेषु च । (३५।१)

स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च ॥ (३५।२)

लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम् । (३६।१)

वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत् तृषि ॥ (३६।२)

सायामस्तम्भशूलामे हृदि मारुतदूषिते । (३७।१)

क्रियैषा सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसाः ॥ (३७।२)

स्नेहाढ्यास् तित्तिरिक्रौञ्चशिखिवर्तकदक्षजाः । (३८।१)

बलातैलं सहृद्रोगः पिबेद् वा सुकुमारकम् ॥ (३८।२)

यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम् । (३९।१)

रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः ॥ (३९।२)

भार्गीस्थिरावचाव्योषैर् महास्नेहं विपाचयेत् । (४०।१)

दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः ॥ (४०।२)

तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः । (४१।१)

दीप्ते ऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम् ॥ (४१।२)

क्षीरं दधि गुडः सर्पिरौदकानूपम् आमिषम् । (४२।१)

एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि ॥ (४२।२)

शेषेषु स्तम्भजाड्यामसंयुक्ते ऽपि च वातिके । (४३।१)

कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णाम् आचरेत् क्रियाम् ॥ (४३।२)

पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः । (४४।१)

युक्तो विरेको हृद्यः स्यात् क्रमः शुद्धे च पित्तहा ॥ (४४।२)

क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यान्तः परिमार्जनम् । (४५।१)

कट्वीमधुककल्कं च पिबेत् ससितम् अम्भसा ॥ (४५।२)

श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीवकर्षभकोत्पलैः । (४६।१)

बलाखर्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम् ॥ (४६।२)

सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम् । (४७।१)

प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकसेरुकाः ॥ (४७।२)

सशुण्ठीशैवलास् ताभिः सक्षीरं विपचेद् घृतम् । (४८।१)

शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत् ॥ (४८।२)

वस्तिं च दद्यात् सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम् । (४९।१)

कफोद्भवे वमेत् स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा ॥ (४९।२)

कुलत्थधन्वोत्थरसतीक्ष्णमद्ययवाशनः । (५०।१)

पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात् ॥ (५०।२)

सैलायवानककणायवक्षारात् सुखाम्बुना । (५१।१)

फलधान्याम्लकौलत्थयूषमूत्रासवैस् तथा ॥ (५१।२)

पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीशठीरास्नावचाकणात् । (५२।१)

क्वाथं तथाभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात् ॥ (५२।२)

क्वाथे रोहीतकाश्वत्थखदिरोदुम्बरार्जुने । (५३।१)

सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः ॥ (५३।२)

सुखोदकानुपानश्च लेहः कफविकारहा । (५४।१)

श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत् ॥ (५४।२)

प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्मं वात्र रसायनम् । (५५।१)

तथामलकलेहं वा प्राशं वागस्त्यनिर्मितम् ॥ (५५।२)

स्याच्छूलं यस्य भुक्ते ऽति जीर्यत्यल्पं जरां गते । (५६।१)

शाम्येत् स कुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः ॥ (५६।२)

सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णम् उष्णाम्बुना पिबेत् । (५७।१)

यस्य जीर्णे ऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः फलैः पुनः ॥ (५७।२)

जीर्यत्यन्ने तथा मूलैस् तीक्ष्णैः शूले सदाधिके । (५८।१)

प्रायो ऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये गतः ॥ (५८।२)

तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः । (५९।१)

कृमिघ्नम् औषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये ॥ (५९।२)

तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते । (६०।१)

सर्वासु शीतो बाह्यान्तस् तथा शमनशोधनः ॥ (६०।२)

दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद् भौमं च तद्गुणम् । (६१।१)

निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः ॥ (६१।२)

सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम् । (६२।१)

दर्भपूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः ॥ (६२।२)

वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः । (६३।१)

यवागूः शालिभिस् तद्वत् कोद्रवैश्च चिरन्तनैः ॥ (६३।२)

शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम् । (६४।१)

हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु ॥ (६४।२)

रसैश्चानम्ललवणैर् जाङ्गलैर् घृतभर्जितैः । (६५।१)

मुद्गादीनां तथा यूषैर् जीवनीयरसान्वितैः ॥ (६५।२)

नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस् तथा रसः । (६६।१)

निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः ॥ (६६।२)

दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः । (६७।१)

महासरिद्ध्रदादीनां दर्शनस्मरणानि च ॥ (६७।२)

तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते । (६८।१)

रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च ॥ (६८।२)

पित्तजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः । (६९।१)

तत्क्वाथो वा हिमस् तद्वच्छारिवादिगणाम्बु वा ॥ (६९।२)

तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून् । (७०।१)

मधुरैरौषधैस् तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान् ॥ (७०।२)

बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान् । (७१।१)

मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वं च जले शृतम् ॥ (७१।२)

ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत् । (७२।१)

कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा ॥ (७२।२)

बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम् । (७३।१)

जलं पिबेद् रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम् ॥ (७३।२)

मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम् । (७४।१)

यवान्नं तीक्ष्णकवडनस्यलेहांश्च शीलयेत् ॥ (७४।२)

सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा । (७५।१)

त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः ॥ (७५।२)

अन्नात्ययान् मण्डम् उष्णं हिमं मन्थं च कालवित् । (७६।१)

तृषि श्रमान् मांसरसं मन्थं वा ससितं पिबेत् ॥ (७६।२)

आतपात् ससितं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः । (७७।१)

सर्वाण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः ॥ (७७।२)

शीतस्नानाच्च मद्याम्बु पिबेत् तृण्मान् गुडाम्बु वा । (७८।१)

मद्याद् अर्धजलं मद्यं स्नातो ऽम्ललवणैर् युतम् ॥ (७८।२)

स्नेहतीक्ष्णतराग्निस् तु स्वभावशिशिरं जलम् । (७९।१)

स्नेहाद् उष्णाम्ब्वजीर्णात् तु जीर्णान् मण्डं पिपासितः ॥ (७९।२)

पिबेत् स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम् । (८०।१)

गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तद् उल्लिखेत् ॥ (८०।२)

क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणम् औषधम् । (८१।१)

कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसो ऽथवा ॥ (८१।२)

क्षीरं च सोर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम् । (८२।१)

रोगोपसर्गाज्जातायां धान्याम्बु ससितामधु ॥ (८२।२)

पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया । (८३।१)

तृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि ॥ (८३।२)

मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात् त्वरितं ततः । (८४।१)

सात्म्यान्नपानभैषज्यैस् तृष्णां तस्य जयेत् पुरा । (८४।२)

तस्यां जितायाम् अन्यो ऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ (८४।३)