अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः । (१।३)

कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस् तद्युक्तैरतिसेवितैः ॥ (१।४)

कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छिते । (२।१)

ते मिथस् तुल्यरूपत्वम् आगम्य व्याप्नुतस् तनुम् ॥ (२।२)

पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद् दूषणाद् अपि । (३।१)

गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते ॥ (३।२)

प्रभवत्यसृजः स्थानात् प्लीहतो यकृतश्च तत् । (४।१)

शिरोगुरुत्वम् अरुचिः शीतेच्छा धूमको ऽम्लकः ॥ (४।२)

छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः । (५।१)

लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः ॥ (५।२)

रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु । (६।१)

नीललोहितपीतानां वर्णानाम् अविवेचनम् ॥ (६।२)

स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति । (७।१)

ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर् मेढ्रयोनिगुदैरधः ॥ (७।२)

कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस् तत् प्रवर्तते । (८।१)

ऊर्ध्वं साध्यं कफाद् यस्मात् तद् विरेचनसाधनम् ॥ (८।२)

बह्वौषधं च पित्तस्य विरेको हि वरौषधम् । (९।१)

अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत् ॥ (९।२)

कषायाः स्वादवो ऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः । (१०।१)

किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात् कफापहाः ॥ (१०।२)

अधो याप्यं चलाद् यस्मात् तत् प्रच्छर्दनसाधनम् । (११।१)

अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम् ॥ (११।२)

अनुबन्धी चलो यश्च शान्तये ऽपि न तस्य तत् । (१२।१)

कषायाश्च हितास् तस्य मधुरा एव केवलम् ॥ (१२।२)

कफमारुतसंसृष्टम् असाध्यम् उभयायनम् । (१३।१)

अशक्यप्रातिलोम्यत्वाद् अभावाद् औषधस्य च ॥ (१३।२)

न हि संशोधनं किंचिद् अस्त्यस्य प्रतिलोमगम् । (१४।१)

शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम् ॥ (१४।२)

एवम् एवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते । (१५।१)

संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम् ॥ (१५।२)

तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत् । (१६।१)

उपद्रवांश्च विकृतिज्ञानतस् तेषु चाधिकम् ॥ (१६।२)

कासआशुकारी यतः कासस् तम् एवातः प्रवक्ष्यति । (१७।१)

पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः ॥ (१७।२)

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् । (१८।१)

तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः ॥ (१८।२)

शूकपूर्णाभकण्ठत्वं तत्राधो विहतो ऽनिलः । (१९।१)

ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस् तस्मिन् कण्ठे च संसजन् ॥ (१९।२)

शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततो ऽङ्गान्युत्क्षिपन्न् इव । (२०।१)

क्षिपन्न् इवाक्षिणी पृष्ठम् उरः पार्श्वे च पीडयन् ॥ (२०।२)

प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः । (२१।१)

हेतुभेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः ॥ (२१।२)

यद् रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः । (२२।१)

कुपितो वातलैर् वातः शुष्कोरःकण्ठवक्त्रताम् ॥ (२२।२)

हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान् । (२३।१)

करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम् ॥ (२३।२)

सो ऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान् मुक्त्वाल्पतां व्रजेत् । (२४।१)

पित्तात् पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः ॥ (२४।२)

पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको ऽम्लकः । (२५।१)

प्रततं कासवेगेन ज्योतिषाम् इव दर्शनम् ॥ (२५।२)

कफाद् उरो ऽल्परुङ् मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरु । (२६।१)

कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः ॥ (२६।२)

रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम् । (२७।१)

युद्धाद्यैः साहसैस् तैस् तैः सेवितैरयथाबलम् ॥ (२७।२)

उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली । (२८।१)

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् ॥ (२८।२)

पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु । (२९।१)

ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा ॥ (२९।२)

सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस् तुद्यमानेन शूलिना । (३०।१)

पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान् ॥ (३०।२)

पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततो ऽस्य च । (३१।१)

क्रमाद् वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते ॥ (३१।२)

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः । (३२।१)

वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः ॥ (३२।२)

कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत् कफं ततः । (३३।१)

पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम् ॥ (३३।२)

लुच्येते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च । (३४।१)

अकस्माद् उष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः ॥ (३४।२)

स्निग्धप्रसन्नवक्त्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता । (३५।१)

ततो ऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च ॥ (३५।२)

इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः । (३६।१)

याप्यो वा बलिनां तद्वत् क्षतजो ऽभिनवौ तु तौ ॥ (३६।२)

सिध्येताम् अपि सानाथ्यात् साध्या दोषैः पृथक् त्रयः । (३७।१)

मिश्रा याप्या द्वयात् सर्वे जरसा स्थविरस्य च ॥ (३७।२)

कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः । (३८।१)

भवन्त्युपेक्षया यस्मात् तस्मात् तं त्वरया जयेत् ॥ (३८।२)