अथातः शस्त्रकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

व्रणः संजायते प्रायः पाकाच्छ्वयथुपूर्वकात् । (१।३)

तम् एवोपचरेत् तस्माद् रक्षन् पाकं प्रयत्नतः ॥ (१।४)

सुशीतलेपसेकास्रमोक्षसंशोधनादिभिः । (२।१)

शोफो ऽल्पो ऽल्पोष्मरुक् सामः सवर्णः कठिनः स्थिरः ॥ (२।२)

पच्यमानो विवर्णस् तु रागी वस्तिरिवाततः । (३।१)

स्फुटतीव सनिस्तोदः साङ्गमर्दविजृम्भिकः ॥ (३।२)

संरम्भारुचिदाहोषातृड्ज्वरानिद्रतान्वितः । (४।१)

स्त्यानं विष्यन्दयत्याज्यं व्रणवत् स्पर्शनासहः ॥ (४।२)

पक्वे ऽल्पवेगता म्लानिः पाण्डुता वलिसंभवः । (५।१)

नामो ऽन्तेषून्नतिर् मध्ये कण्डूशोफादिमार्दवम् ॥ (५।२)

स्पृष्टे पूयस्य संचारो भवेद् वस्ताविवाम्भसः । (६।१)

शूलं नर्ते ऽनिलाद् दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात् ॥ (६।२)

रागो रक्ताच्च पाकः स्याद् अतो दोषैः सशोणितैः । (७।१)

पाके ऽतिवृत्ते सुषिरस् तनुत्वग्दोषभक्षितः ॥ (७।२)

वलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः । (८।१)

कफजेषु तु शोफेषु गम्भीरं पाकम् एत्यसृक् ॥ (८।२)

पक्वलिङ्गं ततो ऽस्पष्टं यत्र स्याच्छीतशोफता । (९।१)

त्वक्सावर्ण्यं रुजो ऽल्पत्वं घनस्पर्शत्वम् अश्मवत् ॥ (९।२)

रक्तपाकम् इति ब्रूयात् तं प्राज्ञो मुक्तसंशयः । (१०।१)

अल्पसत्त्वे ऽबले बाले पाकाद् वात्यर्थम् उद्धते ॥ (१०।२)

दारणं मर्मसंध्यादिस्थिते चान्यत्र पाटनम् । (११।१)

आमच्छेदे सिरास्नायुव्यापदो ऽसृगतिस्रुतिः ॥ (११।२)

रुजो ऽतिवृद्धिर् दरणं विसर्पो वा क्षतोद्भवः । (१२।१)

तिष्ठन्न् अन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम् ॥ (१२।२)

विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपम् इवानलः । (१३।१)

यश्छिनत्त्यामम् अज्ञानाद् यश्च पक्वम् उपेक्षते ॥ (१३।२)

श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ । (१४।१)

प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेद् अन्नम् आतुरम् ॥ (१४।२)

पानपं पाययेन् मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाक्षमः । (१५।१)

न मूर्छत्यन्नसंयोगान् मत्तः शस्त्रं न बुध्यते ॥ (१५।२)

अन्यत्र मूढगर्भाश्ममुखरोगोदरातुरात् । (१६।१)

अथाहृतोपकरणं वैद्यः प्राङ्मुखम् आतुरम् ॥ (१६।२)

संमुखो यन्त्रयित्वाशु न्यस्येन् मर्मादि वर्जयन् । (१७।१)

अनुलोमं सुनिशितं शस्त्रम् आ पूयदर्शनात् ॥ (१७।२)

सकृद् एवाहरेत्तच्च पाके तु सुमहत्यपि । (१८।१)

पाटयेद् द्व्यङ्गुलं सम्यग् द्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलान्तरम् ॥ (१८।२)

एषित्वा सम्यग् एषिण्या परितः सुनिरूपितम् । (१९।१)

अङ्गुलीनालवालैर् वा यथादेशं यथाशयम् ॥ (१९।२)

यतो गतां गतिं विद्याद् उत्सङ्गो यत्र यत्र च । (२०।१)

तत्र तत्र व्रणं कुर्यात् सुविभक्तं निराशयम् ॥ (२०।२)

आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति । (२१।१)

शौर्यम् आशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रम् अस्वेदवेपथू ॥ (२१।२)

असंमोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते । (२२।१)

तिर्यक् छिन्द्याल्ललाटभ्रूदन्तवेष्टकजत्रुणि ॥ (२२।२)

कुक्षिकक्षाक्षिकूटौष्ठकपोलगलवङ्क्षणे । (२३।१)

अन्यत्र छेदनात् तिर्यक् सिरास्नायुविपाटनम् ॥ (२३।२)

शस्त्रे ऽवचारिते वाग्भिः शीताम्भोभिश्च रोगिणम् । (२४।१)

आश्वास्य परितो ऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः ॥ (२४।२)

क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेनाम्भो ऽपनीय च । (२५।१)

गुग्गुल्वगुरुसिद्धार्थहिङ्गुसर्जरसान्वितैः ॥ (२५।२)

धूपयेत् पटुषड्ग्रन्थानिम्बपत्त्रैर् घृतप्लुतैः । (२६।१)

तिलकल्काज्यमधुभिर् यथास्वं भेषजेन च ॥ (२६।२)

दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात् तैरेवाच्छादयेच्च ताम् । (२७।१)

घृताक्तैः सक्तुभिश्चोर्ध्वं घनां कवलिकां ततः ॥ (२७।२)

निधाय युक्त्या बध्नीयात् पट्टेन सुसमाहितम् । (२८।१)

पार्श्वे सव्ये ऽपसव्ये वा नाधस्तान् नैव चोपरि ॥ (२८।२)

शुचिसूक्ष्मदृढाः पट्टाः कवल्यः सविकेशिकाः । (२९।१)

धूपिता मृदवः श्लक्ष्णा निर्वलीका व्रणे हिताः ॥ (२९।२)

कुर्वीतानन्तरं तस्य रक्षां रक्षोनिषिद्धये । (३०।१)

बलिं चोपहरेत् तेभ्यः सदा मूर्ध्ना च धारयेत् ॥ (३०।२)

लक्ष्मीं गुहाम् अतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम् । (३१।१)

वचां छत्त्राम् अतिच्छत्त्रां दूर्वां सिद्धार्थकान् अपि ॥ (३१।२)

ततः स्नेहदिनेहोक्तं तस्याचारं समादिशेत् । (३२।१)

दिवास्वप्नो व्रणे कण्डूरागरुक्शोफपूयकृत् ॥ (३२।२)

स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदर्शनैश्चलितस्रुते । (३३।१)

शुक्रे व्यवायजान् दोषान् असंसर्गे ऽप्यवाप्नुयात् ॥ (३३।२)

भोजनं च यथासात्म्यं यवगोधूमषष्टिकाः । (३४।१)

मसूरमुद्गतुबरीजीवन्तीसुनिषण्णकाः ॥ (३४।२)

बालमूलकवार्ताकतण्डुलीयकवास्तुकम् । (३५।१)

कारवेल्लककर्कोटपटोलकटुकाफलम् ॥ (३५।२)

सैन्धवं दाडिमं धात्री घृतं तप्तहिमं जलम् । (३६।१)

जीर्णशाल्योदनं स्निग्धम् अल्पम् उष्णोदकोत्तरम् ॥ (३६।२)

भुञ्जानो जाङ्गलैर् मांसैः शीघ्रं व्रणम् अपोहति । (३७।१)

अशितं मात्रया काले पथ्यं याति जरां सुखम् ॥ (३७।२)

अजीर्णात् त्वनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् । (३८।१)

ततः शोफरुजापाकदाहानाहान् अवाप्नुयात् ॥ (३८।२)

नवं धान्यं तिलान् माषान् मद्यं मांसम् अजाङ्गलम् । (३९।१)

क्षीरेक्षुविकृतीरम्लं लवणं कटुकं त्यजेत् ॥ (३९।२)

यच्चान्यद् अपि विष्टम्भि विदाहि गुरु शीतलम् । (४०।१)

वर्गो ऽयं नवधान्यादिर् व्रणिनः सर्वदोषकृत् ॥ (४०।२)

मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लम् आशु व्यापादयेद् व्रणम् । (४१।१)

वालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत् ॥ (४१।२)

न तुदेन् न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत् । (४२।१)

स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन् मनःप्रियाः ॥ (४२।२)

आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणम् अपोहति । (४३।१)

तृतीये ऽह्नि पुनः कुर्याद् व्रणकर्म च पूर्ववत् ॥ (४३।२)

प्रक्षालनादि दिवसे द्वितीये नाचरेत् तथा । (४४।१)

तीव्रव्यथो विग्रथितश्चिरात् संरोहति व्रणः ॥ (४४।२)

स्निग्धां रूक्षां श्लथां गाढां दुर्न्यस्तां च विकेशिकाम् । (४५।१)

व्रणे न दद्यात् कल्कं वा स्नेहात् क्लेदो विवर्धते ॥ (४५।२)

मांसच्छेदो ऽतिरुग्रौक्ष्याद् दरणं शोणितागमः । (४६।१)

श्लथातिगाढदुर्न्यासैर् व्रणवर्त्मावघर्षणम् ॥ (४६।२)

सपूतिमांसं सोत्सङ्गं सगतिं पूयगर्भिणम् । (४७।१)

व्रणं विशोधयेच्छीघ्रं स्थिता ह्यन्तर् विकेशिका ॥ (४७।२)

व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत् । (४८।१)

भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः ॥ (४८।२)

सद्यः सद्योव्रणान् सीव्येद् विवृतान् अभिघातजान् । (४९।१)

मेदोजांल्लिखितान् ग्रन्थीन् ह्रस्वाः पालीश्च कर्णयोः ॥ (४९।२)

शिरोऽक्षिकूटनासौष्ठगण्डकर्णोरुबाहुषु । (५०।१)

ग्रीवाललाटमुष्कस्फिङ्मेढ्रपायूदरादिषु ॥ (५०।२)

गम्भीरेषु प्रदेशेषु मांसलेष्वचलेषु च । (५१।१)

न तु वङ्क्षणकक्षादावल्पमांसे चले व्रणान् ॥ (५१।२)

वायुनिर्वाहिणः शल्यगर्भान् क्षारविषाग्निजान् । (५२।१)

सीव्येच्चलास्थिशुष्कास्रतृणरोमापनीय तु ॥ (५२।२)

प्रलम्बि मांसं विच्छिन्नं निवेश्य स्वनिवेशने । (५३।१)

संध्यस्थि च स्थिते रक्ते स्नाय्वा सूत्रेण वल्कलैः ॥ (५३।२)

सीव्येन् न दूरे नासन्ने गृह्णन् नाल्पं न वा बहु । (५४।१)

सान्त्वयित्वा ततश्चार्तं व्रणे मधुघृतद्रुतैः ॥ (५४।२)

अञ्जनक्षौमजमषीफलिनीशल्लकीफलैः । (५५।१)

सलोध्रमधुकैर् दिग्धे युञ्ज्याद् बन्धादि पूर्ववत् ॥ (५५।२)

व्रणो निःशोणितौष्ठो यः किंचिद् एवावलिख्य तम् । (५६।१)

संजातरुधिरं सीव्येत् संधानं ह्यस्य शोणितम् ॥ (५६।२)

बन्धनानि तु देशादीन् वीक्ष्य युञ्जीत तेषु च । (५७।१)

आविकाजिनकौशेयम् उष्णं क्षौमं तु शीतलम् ॥ (५७।२)

शीतोष्णं तुलासंतानकार्पासस्नायुवल्कजम् । (५८।१)

ताम्रायस्त्रपुसीसानि व्रणे मेदःकफाधिके ॥ (५८।२)

भङ्गे च युञ्ज्यात् फलकं चर्मवल्ककुशादि च । (५९।१)

स्वनामानुगताकारा बन्धास् तु दश पञ्च च ॥ (५९।२)

कोशस्वस्तिकमुत्तोलीचीनदामानुवेल्लितम् । (६०।१)

खट्वाविबन्धस्थगिकावितानोत्सङ्गगोष्फणाः ॥ (६०।२)

यमकं मण्डलाख्यं च पञ्चाङ्गी चेति योजयेत् । (६१।१)

विदध्यात् तेषु तेष्वेव कोशम् अङ्गुलिपर्वसु । (६१।२)

स्वस्तिकं कर्णकक्षादिस्तनेषूक्तं च संधिषु । (६१।३)

मुत्तोलीं मेढ्रग्रीवादौ युञ्ज्याच्चीनम् अपाङ्गयोः । (६१।४)

संबाधे ऽङ्गे तथा दाम शाखास्वेवानुवेल्लितम् । (६१।५)

खट्वां गण्डे हनौ शङ्खे विबन्धं पृष्ठकोदरे । (६१।६)

अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रे स्थगिकाम् अन्त्रवृद्धिषु । (६१।७)

वितानं पृथुलाङ्गादौ तथा शिरसि चेरयेत् । (६१।८)

विलम्बिनि तथोत्सङ्गं नासौष्ठचिबुकादिषु । (६१।९)

गोष्फणं संधिषु तथा यमकं यमिके व्रणे । (६१।१०)

वृत्ते ऽङ्गे मण्डलाख्यं च पञ्चाङ्गीं चोर्ध्वजत्रुषु । (६१।११)

यो यत्र सुनिविष्टः स्यात्तं तेषां तत्र बुद्धिमान् ॥ (६१।१२)

बध्नीयाद् गाढम् ऊरुस्फिक्कक्षावङ्क्षणमूर्धसु । (६२।१)

शाखावदनकर्णोरःपृष्ठपार्श्वगलोदरे ॥ (६२।२)

समं मेहनमुष्के च नेत्रे संधिषु च श्लथम् । (६३।१)

बध्नीयाच्छिथिलस्थाने वातश्लेष्मोद्भवे समम् ॥ (६३।२)

गाढम् एव समस्थाने भृशं गाढं तदाशये । (६४।१)

शीते वसन्ते ऽपि च तौ मोक्षणीयौ त्र्यहात् त्र्यहात् ॥ (६४।२)

पित्तरक्तोत्थयोर् बन्धो गाढस्थाने समो मतः । (६५।१)

समस्थाने श्लथो नैव शिथिलस्याशये तथा ॥ (६५।२)

सायं प्रातस् तयोर् मोक्षो ग्रीष्मे शरदि चेष्यते । (६६।१)

अबद्धो दंशमशकशीतवातादिपीडितः ॥ (६६।२)

दुष्टीभवेच्चिरं चात्र न तिष्ठेत् स्नेहभेषजम् । (६७।१)

कृच्छ्रेण शुद्धिं रूढिं वा याति रूढो विवर्णताम् ॥ (६७।२)

बद्धस् तु चूर्णितो भग्नो विश्लिष्टः पाटितो ऽपि वा । (६८।१)

छिन्नस्नायुसिरो ऽप्याशु सुखं संरोहति व्रणः ॥ (६८।२)

उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते । (६९।१)

उद्वृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनो ऽतिरुक् ॥ (६९।२)

समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति । (७०।१)

स्थिराणाम् अल्पमांसानां रौक्ष्याद् अनुपरोहताम् ॥ (७०।२)

प्रच्छाद्यम् औषधं पत्त्रैर् यथादोषं यथर्तु च । (७१।१)

अजीर्णतरुणाच्छिद्रैः समन्तात् सुनिवेशितैः ॥ (७१।२)

धौतैरकर्कशैः क्षीरिभूर्जार्जुनकदम्बजैः । (७२।१)

कुष्ठिनाम् अग्निदग्धानां पिटिका मधुमेहिनाम् ॥ (७२।२)

कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः । (७३।१)

बन्धनीया न मांस्पाके गुदपाके च दारुणे ॥ (७३।२)

शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः । (७४।१)

अरक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत् कृमीन् ॥ (७४।२)

ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान् । (७५।१)

सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे ॥ (७५।२)

सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः । (७६।१)

गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः ॥ (७६।२)

प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तान् आशु निर्हरेत् । (७७।१)

न चैनं त्वरमाणो ऽन्तः सदोषम् उपरोहयेत् ॥ (७७।२)

सो ऽल्पेनाप्यपचारेण भूयो विकुरुते यतः । (७८।१)

रूढे ऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् ॥ (७८।२)

हर्षं क्रोधं भयं चापि यावद् आ स्थैर्यसंभवात् । (७९।१)

आदरेणानुवर्त्यो ऽयं मासान् षट् सप्त वा विधिः ॥ (७९।२)

उत्पद्यमानासु च तासु तासु वार्त्तासु दोषादिबलानुसारी । (८०।१)

तैस् तैरुपायैः प्रयतश्चिकित्सेद् आलोचयन् विस्तरम् उत्तरोक्तम् ॥ (८०।२)