अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

ग्रहणीम् आश्रितं दोषम् अजीर्णवद् उपाचरेत् । (१।३)

अतीसारोक्तविधिना तस्यामं च विपाचयेत् ॥ (१।४)

अन्नकाले यवाग्वादि पञ्चकोलादिभिर् युतम् । (२।१)

वितरेत् पटुलघ्वन्नं पुनर् योगांश्च दीपनान् ॥ (२।२)

दद्यात् सातिविषां पेयाम् आमे साम्लां सनागराम् । (३।१)

पाने ऽतीसारविहितं वारि तक्रं सुरादि च ॥ (३।२)

ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहिलाघवात् । (४।१)

पथ्यं मधुरपाकित्वान् न च पित्तप्रदूषणम् ॥ (४।२)

कषायोष्णविकाशित्वाद् रूक्षत्वाच्च कफे हितम् । (५।१)

वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कम् अविदाहि तत् ॥ (५।२)

चतुर्णां प्रस्थम् अम्लानां त्र्यूषणाच्च पलत्रयम् । (६।१)

लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम् ॥ (६।२)

तच्चूर्णं शाकसूपान्नरागादिष्ववचारयेत् । (७।१)

कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुप्लीहगुल्मनुत् ॥ (७।२)

नागरातिविषामुस्तं पाक्यम् आमहरं पिबेत् । (८।१)

उष्णाम्बुना वा तत्कल्कं नागरं वाथवाभयाम् ॥ (८।२)

ससैन्धवं वचादिं वा तद्वन् मदिरयाथवा । (९।१)

वर्चस्यामे सप्रवाहे पिबेद् वा दाडिमाम्बुना ॥ (९।२)

विडेन लवणं पिष्टं बिल्वचित्रकनागरम् । (१०।१)

सामे कफानिले कोष्ठरुक्करे कोष्णवारिणा ॥ (१०।२)

कलिङ्गहिङ्ग्वतिविषावचासौवर्चलाभयम् । (११।१)

छर्दिहृद्रोगशूलेषु पेयम् उष्णेन वारिणा ॥ (११।२)

पथ्यासौवर्चलाजाजीचूर्णं मरिचसंयुतम् । (१२।१)

पिप्पलीं नागरं पाठां शारिवां बृहतीद्वयम् ॥ (१२।२)

चित्रकं कौटजं क्षारं तथा लवणपञ्चकम् । (१३।१)

चूर्णीकृतं दधिसुरातन्मण्डोष्णाम्बुकाञ्जिकैः ॥ (१३।२)

पिबेद् अग्निविवृद्ध्यर्थं कोष्ठवातहरं परम् । (१४।१)

पटूनि पञ्च द्वौ क्षारौ मरिचं पञ्चकोलकम् ॥ (१४।२)

दीप्यकं हिङ्गु गुटिका बीजपूररसे कृता । (१५।१)

कोलदाडिमतोये वा परं पाचनदीपनी ॥ (१५।२)

तालीशपत्त्रचविकामरिचानां पलं पलम् । (१६।१)

कृष्णातन्मूलयोर् द्वे द्वे पले शुण्ठीपलत्रयम् ॥ (१६।२)

चतुर्जातम् उशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्णचूर्णितम् । (१७।१)

गुडेन वटकान् कृत्वा त्रिगुणेन सदा भजेत् ॥ (१७।२)

मद्ययूषरसारिष्टमस्तुपेयापयोऽनुपः । (१८।१)

वातश्लेष्मात्मनां छर्दिग्रहणीपार्श्वहृद्रुजाम् ॥ (१८।२)

ज्वरश्वयथुपाण्डुत्वगुल्मपानात्ययार्शसाम् । (१९।१)

प्रसेकपीनसश्वासकासानां च निवृत्तये ॥ (१९।२)

अभयां नागरस्थाने दद्यात् तत्रैव विड्ग्रहे । (२०।१)

छर्द्यादिषु च पैत्तेषु चतुर्गुणसितान्विताः ॥ (२०।२)

पक्वेन वटकाः कार्या गुडेन सितयापि वा । (२१।१)

परं हि वह्निसंपर्काल् लघिमानं भजन्ति ते ॥ (२१।२)

अथैनं परिपक्वामं मारुतग्रहणीगदम् । (२२।१)

दीपनीययुतं सर्पिः पाययेद् अल्पशो भिषक् ॥ (२२।२)

किंचित्संधुक्षिते त्वग्नौ सक्तविण्मूत्रमारुतम् । (२३।१)

द्व्यहं त्र्यहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं निरूहयेत् ॥ (२३।२)

तत एरण्डतैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा । (२४।१)

सक्षारेणानिले शान्ते स्रस्तदोषं विरेचयेत् ॥ (२४।२)

शुद्धरूक्षाशयं बद्धवर्चस्कं चानुवासयेत् । (२५।१)

दीपनीयाम्लवातघ्नसिद्धतैलेन तं ततः ॥ (२५।२)

निरूढं च विरिक्तं च सम्यक् चाप्यनुवासितम् । (२६।१)

लघ्वन्नप्रतिसंयुक्तं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः ॥ (२६।२)

पञ्चमूलाभयाव्योषपिप्पलीमूलसैन्धवैः । (२७।१)

रास्नाक्षारद्वयाजाजीविडङ्गशठिभिर् घृतम् ॥ (२७।२)

शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनार्द्रकस्य च । (२८।१)

शुष्कमूलककोलाम्लचुक्रिकादाडिमस्य च ॥ (२८।२)

तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः । (२९।१)

काञ्जिकेन च तत् पक्वम् अग्निदीप्तिकरं परम् ॥ (२९।२)

शूलगुल्मोदरश्वासकासानिलकफापहम् । (३०।१)

सबीजपूरकरसं सिद्धं वा पाययेद् घृतम् ॥ (३०।२)

तैलम् अभ्यञ्जनार्थं च सिद्धम् एभिश्चलापहम् । (३१।१)

एतेषाम् औषधानां वा पिबेच्चूर्णं सुखाम्बुना ॥ (३१।२)

वाते श्लेष्मावृते सामे कफे वा वायुनोद्धते । (३२।१)

अग्नेर् निर्वापकं पित्तं रेकेण वमनेन वा ॥ (३२।२)

हत्वा तिक्तलघुग्राहिदीपनैरविदाहिभिः । (३३।१)

अन्नैः संधुक्षयेद् अग्निं चूर्णैः स्नेहैश्च तिक्तकैः ॥ (३३।२)

पटोलनिम्बत्रायन्तीतिक्तातिक्तकपर्पटम् । (३४।१)

कुटजत्वक्फलं मूर्वा मधुशिग्रुफलं वचा ॥ (३४।२)

दार्वीत्वक्पद्मकोशीरयवानीमुस्तचन्दनम् । (३५।१)

सौराष्ट्र्यतिविषाव्योषत्वगेलापत्त्रदारु च ॥ (३५।२)

चूर्णितं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर् जलेन वा । (३६।१)

हृत्पाण्डुग्रहणीरोगगुल्मशूलारुचिज्वरान् ॥ (३६।२)

कामलां संनिपातं च मुखरोगांश्च नाशयेत् । (३७।१)

भूनिम्बकटुकामुस्तात्र्यूषणेन्द्रयवान् समान् ॥ (३७।२)

द्वौ चित्रकाद् वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत् । (३८।१)

गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत् ॥ (३८।२)

कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित् । (३९।१)

नागरातिविषामुस्तापाठाबिल्वं रसाञ्जनम् ॥ (३९।२)

कुटजत्वक्फलं तिक्ता धातकी च कृतं रजः । (४०।१)

क्षौद्रतण्डुलवारिभ्यां पैत्तिके ग्रहणीगदे ॥ (४०।२)

प्रवाहिकार्शोगुदरुग्रक्तोत्थानेषु चेष्यते । (४१।१)

चन्दनं पद्मकोशीरं पाठां मूर्वां कुटन्नटम् ॥ (४१।२)

षड्ग्रन्थाशारिवास्फोतासप्तपर्णाटरूषकान् । (४२।१)

पटोलोदुम्बराश्वत्थवटप्लक्षकपीतनान् ॥ (४२।२)

कटुकां रोहिणीं मुस्तां निम्बं च द्विपलांशकान् । (४३।१)

द्रोणे ऽपां साधयेत् तेन पचेत् सर्पिः पिचून्मितैः ॥ (४३।२)

किराततिक्तेन्द्रयववीरामागधिकोत्पलैः । (४४।१)

पित्तग्रहण्यां तत् पेयं कुष्ठोक्तं तिक्तकं च यत् ॥ (४४।२)

ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां तीक्ष्णैः प्रच्छर्दने कृते । (४५।१)

कट्वम्ललवणक्षारैः क्रमाद् अग्निं विवर्धयेत् ॥ (४५।२)

पञ्चकोलाभयाधान्यपाठागन्धपलाशकैः । (४६।१)

बीजपूरप्रगाढैश्च सिद्धैः पेयादि कल्पयेत् ॥ (४६।२)

द्रोणं मधूकपुष्पाणां विडङ्गं च ततो ऽर्धतः । (४७।१)

चित्रकस्य ततो ऽर्धं च तथा भल्लातकाढकम् ॥ (४७।२)

मञ्जिष्ठाष्टपलं चैतज् जलद्रोणत्रये पचेत् । (४८।१)

द्रोणशेषं शृतं शीतं मध्वर्धाढकसंयुतम् ॥ (४८।२)

एलामृणालागुरुभिश्चन्दनेन च रूषिते । (४९।१)

कुम्भे मासं स्थितं जातम् आसवं तं प्रयोजयेत् ॥ (४९।२)

ग्रहणीं दीपयत्येष बृंहणः पित्तरक्तनुत् । (५०।१)

शोषकुष्ठकिलासानां प्रमेहाणां च नाशनः ॥ (५०।२)

मधूकपुष्पस्वरसं शृतम् अर्धक्षयीकृतम् । (५१।१)

क्षौद्रपादयुतं शीतं पूर्ववत् संनिधापयेत् ॥ (५१।२)

तत् पिबन् ग्रहणीदोषान् जयेत् सर्वान् हिताशनः । (५२।१)

तद्वद् द्राक्षेक्षुखर्जूरस्वरसान् आसुतान् पिबेत् ॥ (५२।२)

हिङ्गुतिक्तावचामाद्रीपाठेन्द्रयवगोक्षुरम् । (५३।१)

पञ्चकोलं च कर्षांशं पलांशं पटुपञ्चकम् ॥ (५३।२)

घृततैलद्विकुडवे दध्नः प्रस्थद्वये च तत् । (५४।१)

आपोथ्य क्वाथयेद् अग्नौ मृदावनुगते रसे ॥ (५४।२)

अन्तर्धूमं ततो दग्ध्वा चूर्णीकृत्य घृताप्लुतम् । (५५।१)

पिबेत् पाणितलं तस्मिञ् जीर्णे स्यान् मधुराशनः ॥ (५५।२)

वातश्लेष्मामयान् सर्वान् हन्याद् विषगरांश्च सः । (५६।१)

भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्बपर्पटम् ॥ (५६।२)

दग्ध्वा माहिषमूत्रेण पिबेद् अग्निविवर्धनम् । (५७।१)

द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटुरोहिणी ॥ (५७।२)

मुस्ता च छागमूत्रेण सिद्धः क्षारो ऽग्निवर्धनः । (५८।१)

चतुःपलं सुधाकाण्डात् त्रिपलं लवणत्रयात् ॥ (५८।२)

वार्ताककुडवं चार्काद् अष्टौ द्वे चित्रकात् पले । (५९।१)

दग्ध्वा रसेन वार्ताकाद् गुटिका भोजनोत्तराः ॥ (५९।२)

भुक्तम् अन्नं पचन्त्याशु कासश्वासार्शसां हिताः । (६०।१)

विषूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगशमनाश्च ताः ॥ (६०।२)

मातुलुङ्गशठीरास्नाकटुत्रयहरीतकि । (६१।१)

स्वर्जिकायावशूकाख्यौ क्षारौ पञ्चपटूनि च ॥ (६१।२)

सुखाम्बुपीतं तच्चूर्णं बलवर्णाग्निवर्धनम् । (६२।१)

श्लैष्मिके ग्रहणीदोषे सवाते तैर् घृतं पचेत् ॥ (६२।२)

धान्वन्तरं षट्पलं च भल्लातकघृताभयम् । (६३।१)

विडकाचोषलवणस्वर्जिकायावशूकजान् ॥ (६३।२)

सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं चैकतो दहेत् । (६४।१)

सप्तकृत्वः स्रुतस्यास्य क्षारस्यार्धाढके पचेत् ॥ (६४।२)

आढकं सर्पिषः पेयं तद् अग्निबलवृद्धये । (६५।१)

निचये पञ्च कर्माणि युञ्ज्याच्चैतद् यथाबलम् ॥ (६५।२)

प्रसेके श्लैष्मिके ऽल्पाग्नेर् दीपनं रूक्षतिक्तकम् । (६६।१)

योज्यं कृशस्य व्यत्यासात् स्निग्धरूक्षं कफोदये ॥ (६६।२)

क्षीणक्षामशरीरस्य दीपनं स्नेहसंयुतम् । (६७।१)

दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर् युतम् ॥ (६७।२)

स्नेहो ऽम्ललवणैर् युक्तो बहुवातस्य शस्यते । (६८।१)

स्नेहम् एव परं विद्याद् दुर्बलानलदीपनम् ॥ (६८।२)

नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि । (६९।१)

यो ऽल्पाग्नित्वात् कफे क्षीणे वर्चः पक्वम् अपि श्लथम् ॥ (६९।२)

मुञ्चेत् पट्वौषधयुतं स पिबेद् अल्पशो घृतम् । (७०।१)

तेन स्वमार्गम् आनीतः स्वकर्मणि नियोजितः ॥ (७०।२)

समानो दीपयत्यग्निम् अग्नेः संधुक्षको हि सः । (७१।१)

पुरीषं यश्च कृच्छ्रेण कठिनत्वाद् विमुञ्चति ॥ (७१।२)

स घृतं लवणैर् युक्तं नरो ऽन्नावग्रहं पिबेत् । (७२।१)

रौक्ष्यान् मन्दे ऽनले सर्पिस् तैलं वा दीपनैः पिबेत् ॥ (७२।२)

क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे स्नेहातिपानतः । (७३।१)

उदावर्तात् तु योक्तव्या निरूहस्नेहवस्तयः ॥ (७३।२)

दोषातिवृद्ध्या मन्दे ऽग्नौ संशुद्धो ऽन्नविधिं चरेत् । (७४।१)

व्याधिमुक्तस्य मन्दे ऽग्नौ सर्पिरेव तु दीपनम् ॥ (७४।२)

अध्वोपवासक्षामत्वैर् यवाग्वा पाययेद् घृतम् । (७५।१)

अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत् ॥ (७५।२)

दीर्घकालप्रसङ्गात् तु क्षामक्षीणकृशान् नरान् । (७६।१)

प्रसहानां रसैः साम्लैर् भोजयेत् पिशिताशिनाम् ॥ (७६।२)

लघूष्णकटुशोधित्वाद् दीपयन्त्याशु ते ऽनलम् । (७७।१)

मांसोपचितमांसत्वात् परं च बलवर्धनाः ॥ (७७।२)

स्नेहासवसुरारिष्टचूर्णक्वाथहिताशनैः । (७८।१)

सम्यक्प्रयुक्तैर् देहस्य बलम् अग्नेश्च वर्धते ॥ (७८।२)

दीप्तो यथैव स्थाणुश्च बाह्यो ऽग्निः सारदारुभिः । (७९।१)

सस्नेहैर् जायते तद्वद् आहारैः कोष्ठगो ऽनलः ॥ (७९।२)

नाभोजनेन कायाग्निर् दीप्यते नातिभोजनात् । (८०।१)

यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वातीन्धनावृतः ॥ (८०।२)

यदा क्षीणे कफे पित्तं स्वस्थाने पवनानुगम् । (८१।१)

प्रवृद्धं वर्धयत्यग्निं तदासौ सानिलो ऽनलः ॥ (८१।२)

पक्त्वान्नम् आशु धातूंश्च सर्वान् ओजश्च संक्षिपन् । (८२।१)

मारयेत् स्यात् स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे तु ताम्यति ॥ (८२।२)

तृट्कासदाहमूर्छाद्या व्याधयो ऽत्यग्निसंभवाः । (८३।१)

तम् अत्यग्निं गुरुस्निग्धमन्दसान्द्रहिमस्थिरैः ॥ (८३।२)

अन्नपानैर् नयेच्छान्तिं दीप्तम् अग्निम् इवाम्बुभिः । (८४।१)

मुहुर् मुहुरजीर्णे ऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत् ॥ (८४।२)

निरिन्धनो ऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत् । (८५।१)

कृशरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम् ॥ (८५।२)

अश्नीयाद् औदकानूपपिशितानि भृतानि च । (८६।१)

मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिरतोयचराश्च ये ॥ (८६।२)

आविकं सुभृतं मांसम् अद्याद् अत्यग्निवारणम् । (८७।१)

पयः सहमधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत् ॥ (८७।२)

गोधूमचूर्णं पयसा बहुसर्पिःपरिप्लुतम् । (८८।१)

आनूपरसयुक्तान् वा स्नेहांस् तैलविवर्जितान् ॥ (८८।२)

श्यामात्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद् विरेचनम् । (८९।१)

असकृत् पित्तहरणं पायसप्रतिभोजनम् ॥ (८९।२)

यत् किंचिद् गुरु मेद्यं च श्लेष्मकारि च भोजनम् । (९०।१)

सर्वं तद् अत्यग्निहितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा ॥ (९०।२)

आहारम् अग्निः पचति दोषान् आहारवर्जितः । (९१।१)

धातून् क्षीणेषु दोषेषु जीवितं धातुसंक्षये ॥ (९१।२)

एतत् प्रकृत्यैव विरुद्धम् अन्नं संयोगसंस्कारवशेन चेदम् । (९२।१)

इत्यादि अविज्ञाय यथेष्टचेष्टाश्चरन्ति यत् साग्निबलस्य शक्तिः ॥ (९२।२)

तस्माद् अग्निं पालयेत् सर्वयत्नैस् तस्मिन् नष्टे याति ना नाशम् एव । (९३।१)

दोषैर् ग्रस्ते ग्रस्यते रोगसंघैर् युक्ते तु स्यान् नीरुजो दीर्घजीवी ॥ (९३।२)