अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

गेनेरेल्ले पथोगेनेसेसर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः । (१।३)

अचक्षुष्यैर् विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः ॥ (१।४)

सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवम् आश्रिताः । (२।१)

वर्त्म संधिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वम् अक्षि वा ॥ (२।२)

रोगान् कुर्युश्चलस् तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः । (३।१)

सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम् ॥ (३।२)

पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनम् अश्रु च । (४।१)

विमर्दनात् स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तत् ॥ (४।२)

चालयन् वर्त्मनी वायुर् निमेषोन्मेषणं मुहुः । (५।१)

करोत्यरुङ् निमेषो ऽसौ वर्त्म यत् तु निमील्यते ॥ (५।२)

विमुक्तसंधि निश्चेष्टं हीनं वातहतं हि तत् । (६।१)

कुम्भीकृष्णाः पित्तेन बह्व्यो ऽन्तर्वर्त्म कुम्भीकबीजवत् ॥ (६।२)

आध्मायन्ते पुनर् भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञिताः । (७।१)

सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम् ॥ (७।२)

पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टम् उशन्ति तत् । (८।१)

करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तम् आस्थितम् ॥ (८।२)

पक्ष्मणां शातनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम् । (९।१)

पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात् ॥ (९।२)

शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलाश्रुसमन्विताः । (१०।१)

कफोत्क्लिष्टं भवेद् वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत् ॥ (१०।२)

ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात् । (११।१)

कोलमात्रः स लगणः किंचिद् अल्पस् ततो ऽथवा ॥ (११।२)

रक्ता रक्तेन पिटिका तत्तुल्यपिटिकाचिता । (१२।१)

उत्सङ्गाख्या तथोत्क्लिष्टं राजीमत् स्पर्शनाक्षमम् ॥ (१२।२)

अर्शो ऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक् । (१३।१)

रक्तं रक्तेन तत्स्रावि छिन्नं छिन्नं च वर्धते ॥ (१३।२)

मध्ये वा वर्त्मनो ऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा । (१४।१)

मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटिकाञ्जननामिका ॥ (१४।२)

दोषैर् वर्त्म बहिः शूनं यद् अन्तः सूक्ष्मखाचितम् । (१५।१)

सस्रावम् अन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत् ॥ (१५।२)

यद् वर्त्मोत्क्लिष्टम् उत्क्लिष्टम् अकस्मान् म्लानताम् इयात् । (१६।१)

रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद् भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत् ॥ (१६।२)

श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्क्लेदशोफवत् । (१७।१)

श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी ॥ (१७।२)

वर्त्मनो ऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकतोपमाः । (१८।१)

सिकतावर्त्म कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम् ॥ (१८।२)

बहलबहलं बहलैर् मांसैः सवर्णैश्चीयते समैः । (१९।१)

कुकूणककुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः ॥ (१९।२)

स्यात् तेन शिशुरुच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः । (२०।१)

सवर्त्मशूलपैच्छिल्यः कर्णनासाक्षिमर्दनः ॥ (२०।२)

पक्ष्मोपरोधे संकोचो वर्त्मनां जायते तथा । (२१।१)

खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णाम् अन्यानि वा पुनः ॥ (२१।२)

कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर् घृष्टं तैरक्षि शूयते । (२२।१)

उष्यते चानिलादिद्विड् अल्पाहः शान्तिरुद्धृतैः ॥ (२२।२)

कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः । (२३।१)

ताम्रः पक्वो ऽस्रपूयस्रुद् अलज्याध्मायते मुहुः ॥ (२३।२)

वर्त्मान्तर् मांसपिण्डाभः श्वयथुर् ग्रथितो ऽरुजः । (२४।१)

सास्रैः स्याद् अर्बुदो दोषैर् विषमो बाह्यतश्चलः ॥ (२४।२)

चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः । (२५।१)

आद्यो ऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततो ऽर्शश्च वर्जयेत् ॥ (२५।२)

पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रेण साधयेत् । (२६।१)

कुट्टयेत् पक्ष्मसदनं छिन्द्यात् तेष्वपि चार्बुदम् ॥ (२६।२)

भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाबिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः । (२७।१)

पोथकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम् । (२७।२)

सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम् ॥ (२७।३)