अथातः क्षाराग्निकर्मविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत् । (१।३)

छेद्यभेद्यादिकर्माणि कुरुते विषमेष्वपि ॥ (१।४)

दुःखावचार्यशस्त्रेषु तेन सिद्धिम् अयात्सु च । (२।१)

अतिकृच्छ्रेषु रोगेषु यच्च पाने ऽपि युज्यते ॥ (२।२)

स पेयो ऽर्शोऽग्निसादाश्मगुल्मोदरगरादिषु । (३।१)

योज्यः साक्षान् मषश्वित्रबाह्यार्शःकुष्ठसुप्तिषु ॥ (३।२)

भगन्दरार्बुदग्रन्थिदुष्टनाडीव्रणादिषु । (४।१)

न तूभयो ऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चले ऽबले ॥ (४।२)

ज्वरे ऽतीसारे हृन्मूर्धरोगे पाण्ड्वामये ऽरुचौ । (५।१)

तिमिरे कृतसंशुद्धौ श्वयथौ सर्वगात्रगे ॥ (५।२)

भीरुगर्भिण्यृतुमतीप्रोद्वृत्तफलयोनिषु । (६।१)

अजीर्णे ऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनीसंधिमर्मसु ॥ (६।२)

तरुणास्थिसिरास्नायुसेवनीगलनाभिषु । (७।१)

देशे ऽल्पमांसे वृषणमेढ्रस्रोतोनखान्तरे ॥ (७।२)

वर्त्मरोगाद् ऋते ऽक्ष्णोश्च शीतवर्षोष्णदुर्दिने । (८।१)

कालमुष्ककशम्याककदलीपारिभद्रकान् ॥ (८।२)

अश्वकर्णमहावृक्षपलाशास्फोतवृक्षकान् । (९।१)

इन्द्रवृक्षार्कपूतीकनक्तमालाश्वमारकान् ॥ (९।२)

काकजङ्घाम् अपामार्गम् अग्निमन्थाग्नितिल्वकान् । (१०।१)

सार्द्रान् समूलशाखादीन् खण्डशः परिकल्पितान् ॥ (१०।२)

कोशातकीश्चतस्रश्च शूकं नालं यवस्य च । (११।१)

निवाते निचयीकृत्य पृथक् तानि शिलातले ॥ (११।२)

प्रक्षिप्य मुष्ककचये सुधाश्मानि च दीपयेत् । (१२।१)

ततस् तिलानां कुतलैर् दग्ध्वाग्नौ विगते पृथक् ॥ (१२।२)

कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्वितरभस्मनः । (१३।१)

मुष्ककोत्तरम् आदाय प्रत्येकं जलमूत्रयोः ॥ (१३।२)

गालयेद् अर्धभारेण महता वाससा च तत् । (१४।१)

यावत् पिच्छिलरक्ताच्छस् तीक्ष्णो जातस् तदा च तम् ॥ (१४।२)

गृहीत्वा क्षारनिष्यन्दं पचेल् लौह्यां विघट्टयन् । (१५।१)

पच्यमाने ततस् तस्मिंस् ताः सुधाभस्मशर्कराः ॥ (१५।२)

शुक्तीः क्षीरपकं शङ्खनाभीश्चायसभाजने । (१६।१)

कृत्वाग्निवर्णान् बहुशः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते ॥ (१६।२)

निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत् । (१७।१)

श्लक्ष्णं शकृद् दक्षशिखिगृध्रकङ्ककपोतजम् ॥ (१७।२)

चतुष्पात्पक्षिपित्तालमनोह्वालवणानि च । (१८।१)

परितः सुतरां चातो दर्व्या तम् अवघट्टयेत् ॥ (१८।२)

सबाष्पैश्च यदोत्तिष्ठेद् बुद्बुदैर् लेहवद् घनः । (१९।१)

अवतार्य तदा शीतो यवराशावयोमये ॥ (१९।२)

स्थाप्यो ऽयं मध्यमः क्षारो न तु पिष्ट्वा क्षिपेन् मृदौ । (२०।१)

निर्वाप्यापनयेत् तीक्ष्णे पूर्ववत् प्रतिवापनम् ॥ (२०।२)

तथा लाङ्गलिकादन्तीचित्रकातिविषावचाः । (२१।१)

स्वर्जिकाकनकक्षीरीहिङ्गुपूतिकपल्लवाः ॥ (२१।२)

तालपत्त्री विडं चेति सप्तरात्रात् परं तु सः । (२२।१)

योज्यस् तीक्ष्णो ऽनिलश्लेष्ममेदोजेष्वर्बुदादिषु ॥ (२२।२)

मध्येष्वेष्वेव मध्यो ऽन्यः पित्तास्रगुदजन्मसु । (२३।१)

बलार्थं क्षीणपानीये क्षाराम्बु पुनरावपेत् ॥ (२३।२)

नातितीक्ष्णमृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्रगः सितः । (२४।१)

शिखरी सुखनिर्वाप्यो न विष्यन्दी न चातिरुक् ॥ (२४।२)

क्षारो दशगुणः शस्त्रतेजसोरपि कर्मकृत् । (२५।१)

आचूषन्न् इव संरम्भाद् गात्रम् आपीडयन्न् इव ॥ (२५।२)

सर्वतो ऽनुसरन् दोषान् उन्मूलयति मूलतः । (२६।१)

कर्म कृत्वा गतरुजः स्वयम् एवोपशाम्यति ॥ (२६।२)

क्षारसाध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्राविते ऽथवा । (२७।१)

क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोतप्रावृतदेहया ॥ (२७।२)

मात्राशतम् उपेक्षेत तत्रार्शःस्वावृताननम् । (२८।१)

हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत वर्त्मरोगेषु वर्त्मनी ॥ (२८।२)

निर्भुज्य पिचुनाच्छाद्य कृष्णभागं विनिक्षिपेत् । (२९।१)

पद्मपत्त्रतनुः क्षारलेपो घ्राणार्बुदेषु च ॥ (२९।२)

प्रत्यादित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्रनासिकाम् । (३०।१)

मात्रा विधार्यः पञ्चाशत् तद्वद् अर्शसि कर्णजे ॥ (३०।२)

क्षारं प्रमार्जनेनानु परिमृज्यावगम्य च । (३१।१)

सुदग्धं घृतमध्वक्तं तत् पयोमस्तुकाञ्जिकैः ॥ (३१।२)

निर्वापयेत् ततः साज्यैः स्वादुशीतैः प्रदेहयेत् । (३२।१)

अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भोज्यानि क्लेदनाय च ॥ (३२।२)

यदि च स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते । (३३।१)

धान्याम्लबीजयष्ट्याह्वतिलैरालेपयेत् ततः ॥ (३३।२)

तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः । (३४।१)

पक्वजम्ब्वसितं सन्नं सम्यग्दग्धं विपर्यये ॥ (३४।२)

ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यैर् दुर्दग्धं तं पुनर् दहेत् । (३५।१)

अतिदग्धे स्रवेद् रक्तं मूर्छादाहज्वरादयः ॥ (३५।२)

गुदे विशेषाद् विण्मूत्रसंरोधो ऽतिप्रवर्तनम् । (३६।१)

पुंस्त्वोपघातो मृत्युर् वा गुदस्य शातनाद्ध्रुवम् ॥ (३६।२)

नासायां नासिकावंशदरणाकुञ्चनोद्भवः । (३७।१)

भवेच्च विषयाज्ञानं तद्वच्छ्रोत्रादिकेष्वपि ॥ (३७।२)

विशेषाद् अत्र सेको ऽम्लैर् लेपो मधु घृतं तिलाः । (३८।१)

वातपित्तहरा चेष्टा सर्वैव शिशिरा क्रिया ॥ (३८।२)

अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस् तेनोपसंहितः । (३९।१)

यात्याशु स्वादुतां तस्माद् अम्लैर् निर्वापयेत्तराम् । (३९।२)

विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युतुल्यः क्षारो भवेद् अल्पम् अतिप्रयुक्तः । (३९।३)

रोगान् निहन्याद् अचिरेण घोरान् स धीमता सम्यग् अनुप्रयुक्तः ॥ (३९।४)

अग्निः क्षाराद् अपि श्रेष्ठस् तद्दग्धानाम् असंभवात् । (४०।१)

भेषजक्षारशस्त्रैश्च न सिद्धानां प्रसाधनात् ॥ (४०।२)

त्वचि मांसे सिरास्नायुसंध्यस्थिषु स युज्यते । (४१।१)

मषाङ्गग्लानिमूर्धार्तिमन्थकीलतिलादिषु ॥ (४१।२)

त्वग्दाहो वर्तिगोदन्तसूर्यकान्तशरादिभिः । (४२।१)

अर्शोभगन्दरग्रन्थिनाडीदुष्टव्रणादिषु ॥ (४२।२)

मांसदाहो मधुस्नेहजाम्बवौष्ठगुडादिभिः । (४३।१)

श्लिष्टवर्त्मन्यसृक्स्रावनील्यसम्यग्व्यधादिषु ॥ (४३।२)

सिरादिदाहस् तैरेव न दहेत् क्षारवारितान् । (४४।१)

अन्तःशल्यासृजो भिन्नकोष्ठान् भूरिव्रणातुरान् ॥ (४४।२)

सुदग्धं घृतमध्वक्तं स्निग्धशीतैः प्रदेहयेत् । (४५।१)

तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्दवल्लसिकान्वितम् ॥ (४५।२)

पक्वतालकपोताभं सुरोहं नातिवेदनम् । (४६।१)

प्रमाददग्धवत् सर्वं दुर्दग्धात्यर्थदग्धयोः ॥ (४६।२)

चतुर्धा तत् तु तुच्छेन सह तुच्छस्य लक्षणम् । (४७।१)

त्वग् विवर्णोष्यते ऽत्यर्थं न च स्फोटसमुद्भवः ॥ (४७।२)

सस्फोटदाहतीव्रोषं दुर्दग्धम् अतिदाहतः । (४८।१)

मांसलम्बनसंकोचदाहधूपनवेदनाः ॥ (४८।२)

सिरादिनाशस् तृण्मूर्छाव्रणगाम्भीर्यमृत्यवः । (४९।१)

तुच्छस्याग्निप्रतपनं कार्यम् उष्णं च भेषजम् ॥ (४९।२)

स्त्याने ऽस्रे वेदनात्यर्थं विलीने मन्दता रुजः । (५०।१)

दुर्दग्धे शीतम् उष्णं च युञ्ज्याद् आदौ ततो हिमम् ॥ (५०।२)

सम्यग्दग्धे तवक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः । (५१।१)

लिम्पेत् साज्यामृतैरूर्ध्वं पित्तविद्रधिवत् क्रिया ॥ (५१।२)

अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात् सर्वं पित्तविसर्पवत् । (५२।१)

स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत् । (५२।२)

शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान् मृत्योः परमम् आयुधम् । (५२।३)

अप्रमत्तो भिषक् तस्मात् तान् सम्यग् अवचारयेत् ॥ (५२।४)

समाप्यते स्थानम् इदं हृदयस्य रहस्यवत् । (५३।१)

अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः ॥ (५३।२)