अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

देड़िनितिओन् जह्रेस्ज़ेइतेन्मासैर् द्विसंख्यैर् माघाद्यैः क्रमात् षड् ऋतवः स्मृताः । (१।३)

शिशिरो ऽथ वसन्तश् च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः ॥ (१।४)

अयनशिशिराद्यास् त्रिभिस् तैस् तु विद्याद् अयनम् उत्तरम् । (२।१)

आदानआदानं च तद् आदत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम् ॥ (२।२)

तस्मिन् ह्य् अत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षा मार्गस्वभावतः । (३।१)

आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः ॥ (३।२)

तिक्तः कषायः कटुको बलिनो ऽत्र रसाः क्रमात् । (४।१)

तस्माद् आदानम् आग्नेयम् ऋतवो दक्षिणायनम् ॥ (४।२)

विसर्गवर्षादयो विसर्गश् च यद् बलं विसृजत्य् अयम् । (५।१)

सौम्यत्वाद् अत्र सोमो हि बलवान् हीयते रविः ॥ (५।२)

मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः शान्ततापे महीतले । (६।१)

स्निग्धाश् चेहाम्ललवणमधुरा बलिनो रसाः ॥ (६।२)

जह्रेस्ज़ेइत् -> बलशीते ऽग्र्यं वृष्टिघर्मे ऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः । (७।१)

बलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रबलो ऽनलः ॥ (७।२)

वेर्दौउन्ग् इम् Wइन्तेर्भवत्य् अल्पेन्धनो धातून् स पचेद् वायुनेरितः । (८।१)

अतो हिमे ऽस्मिन् सेवेत स्वाद्वम्ललवणान् रसान् ॥ (८।२)

तगेसब्लौड़्दैर्घ्यान् निशानाम् एतर्हि प्रातर् एव बुभुक्षितः । (९।१)

अवश्यकार्यं संभाव्य यथोक्तं शीलयेद् अनु ॥ (९।२)

वातघ्नतैलैर् अभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम् । (१०।१)

नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः ॥ (१०।२)

कषायापहृतस्नेहस् ततः स्नातो यथाविधि । (११।१)

कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धो ऽगुरुधूपितः ॥ (११।२)

रसान् स्निग्धान् पलं पुष्टं गौडम् अच्छसुरां सुराम् । (१२।१)

गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः शुभाः ॥ (१२।२)

नवम् अन्नं वसां तैलं शौचकार्ये सुखोदकम् । (१३।१)

प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकौचवास्तृतम् ॥ (१३।२)

उष्णस्वभावैर् लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत् । (१४।१)

युक्त्यार्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा ॥ (१४।२)

W￤र्मुन्ग् दुर्छ् ड़्रौएन्पीवरोरुस्तनश्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः । (१५।१)

हरन्ति शीतम् उष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः ॥ (१५।२)

अङ्गारतापसंतप्तगर्भभूवेश्मचारिणः । (१६।१)

शीतपारुष्यजनितो न दोषो जातु जायते ॥ (१६।२)

अयम् एव विधिः कार्यः शिशिरे ऽपि विशेषतः । (१७।१)

तदा हि शीतम् अधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम् ॥ (१७।२)

वेर्हल्तेन् इन् शिशिर + वसन्तकफश् चितो हि शिशिरे वसन्ते ऽर्कांशुतापितः । (१८।१)

हत्वाग्निं कुरुते रोगान् अतस् तं त्वरया त्यजेत् ॥ (१८।२)

तीक्ष्णैर् वमननस्याद्यैर् लघुरूक्षैश् च भोजनैः । (१९।१)

व्यायामोद्वर्तनाघातैर् जित्वा श्लेष्माणम् उल्बणम् ॥ (१९।२)

स्नातो ऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः । (२०।१)

पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक् ॥ (२०।२)

सहकाररसोन्मिश्रान् आस्वाद्य प्रिययार्पितान् । (२१।१)

प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान् ॥ (२१।२)

सौमनस्यकृतो हृद्यान् वयस्यैः सहितः पिबेत् । (२२।१)

निर्गदान् आसवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान् ॥ (२२।२)

शृङ्गवेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु च । (२३।१)

दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु ॥ (२३।२)

अदृष्टनष्टसूर्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु । (२४।१)

परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्मान्तभूमिषु ॥ (२४।२)

विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु । (२५।१)

गोष्ठीकथाभिश् चित्राभिर् मध्याह्नं गमयेत् सुखी ॥ (२५।२)

गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस् त्यजेत् । (२६।१)

सोम्मेर्तीक्ष्णांशुर् अतितीक्ष्णांशुर् ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत् ॥ (२६।२)

प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश् च वर्धते । (२७।१)

अतो ऽस्मिन् पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस् त्यजेत् ॥ (२७।२)

भजेन् मधुरम् एवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम् । (२८।१)

सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात् सक्तून् सशर्करान् ॥ (२८।२)

मद्यं न पेयं पेयं वा स्वल्पं सुबहुवारि वा । (२९।१)

अन्यथा शोषशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत् ॥ (२९।२)

कुन्देन्दुधवलं शालिम् अश्नीयाज् जाङ्गलैः पलैः । (३०।१)

पिबेद् रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ ॥ (३०।२)

पानकं पञ्चसारं वा नवमृद्भाजने स्थितम् । (३१।१)

मोचचोचदलैर् युक्तं साम्लं मृन्मयशुक्तिभिः ॥ (३१।२)

पाटलावासितं चाम्भः सकर्पूरं सुशीतलम् । (३२।१)

शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत् ॥ (३२।२)

ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्रनक्षत्रशीतलम् । (३३।१)

अभ्रङ्कषमहाशालतालरुद्धोष्णरश्मिषु ॥ (३३।२)

वनेषु माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तबकशालिषु । (३४।१)

सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके ॥ (३४।२)

कायमाने चिते चूतप्रवालफललुम्बिभिः । (३५।१)

कदलीदलकल्हारमृणालकमलोत्पलैः ॥ (३५।२)

कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्कुसुमपल्लवे । (३६।१)

मध्यन्दिने ऽर्कतापार्तः स्वप्याद् धारागृहे ऽथवा ॥ (३६।२)

पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि । (३७।१)

निशाकरकराकीर्णे सौधपृष्ठे निशासु च ॥ (३७।२)

आसना स्वस्थचित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः । (३८।१)

निवृत्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः ॥ (३८।२)

जलार्द्रास् तालवृन्तानि विस्तृताः पद्मिनीपुटाः । (३९।१)

उत्क्षेपाश् च मृदूत्क्षेपा जलवर्षिहिमानिलाः ॥ (३९।२)

कर्पूरमल्लिकामाला हाराः सहरिचन्दनाः । (४०।१)

मनोहरकलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः ॥ (४०।२)

मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोज्ज्वलाः । (४१।१)

जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम् ॥ (४१।२)

आदानग्लानवपुषाम् अग्निः सन्नो ऽपि सीदति । (४२।१)

वर्षासु दोषैर् दुष्यन्ति ते ऽम्बुलम्बाम्बुदे ऽम्बरे ॥ (४२।२)

सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च । (४३।१)

भूबाष्पेणाम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा ॥ (४३।२)

वह्निनैव च मन्देन तेष्व् इत्य् अन्योन्यदूषिषु । (४४।१)

भजेत् साधारणं सर्वम् ऊष्मणस् तेजनं च यत् ॥ (४४।२)

आस्थापनं शुद्धतनुर् जीर्णं धान्यं रसान् कृतान् । (४५।१)

जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्तनम् ॥ (४५।२)

मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्चकोलावचूर्णितम् । (४६।१)

दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्व् अतिदुर्दिने ॥ (४६।२)

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु । (४७।१)

अपादचारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः ॥ (४७।२)

हर्म्यपृष्ठे वसेद् बाष्पशीतसीकरवर्जिते । (४८।१)

नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस् त्यजेत् ॥ (४८।२)

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः । (४९।१)

तप्तानां संचितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति ॥ (४९।२)

तज्जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम् । (५०।१)

तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितो ऽन्नं भजेल् लघु ॥ (५०।२)

शालिमुद्गसिताधात्रीपटोलमधुजाङ्गलम् । (५१।१)

तप्तं तप्तांशुकिरणैः शीतं शीतांशुरश्मिभिः ॥ (५१।२)

समन्ताद् अप्य् अहोरात्रम् अगस्त्योदयनिर्विषम् । (५२।१)

शुचि हंसोदकं नाम निर्मलं मलजिज् जलम् ॥ (५२।२)

नाभिष्यन्दि न वा रूक्षं पानादिष्व् अमृतोपमम् । (५३।१)

चन्दनोशीरकर्पूरमुक्तास्रग्वसनोज्ज्वलः ॥ (५३।२)

सौधेषु सौधधवलां चन्द्रिकां रजनीमुखे । (५४।१)

तुषारक्षारसौहित्यदधितैलवसातपान् ॥ (५४।२)

तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नपुरोवातान् परित्यजेत् । (५५।१)

शीते वर्षासु चाद्यांस् त्रीन् वसन्ते ऽन्त्यान् रसान् भजेत् ॥ (५५।२)

स्वादुं निदाघे शरदि स्वादुतिक्तकषायकान् । (५६।१)

शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः ॥ (५६।२)

अन्नपानं समासेन विपरीतम् अतो ऽन्यदा । (५७।१)

नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यम् ऋताव् ऋतौ ॥ (५७।२)

ऋत्वोर् अन्त्यादिसप्ताहाव् ऋतुसंधिर् इति स्मृतः । (५८।१)

तत्र पूर्वो विधिस् त्याज्यः सेवनीयो ऽपरः क्रमात् ॥ (५८।२)

असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात् ॥ (५९।१)