अथातो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम् । (१।३)

माषसूपदधिक्षीरशुक्तेक्षुरसफाणितम् ॥ (१।४)

अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम् । (२।१)

धूमच्छर्दनगण्डूषान् उचितं च सिराव्यधम् ॥ (२।२)

क्रुद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर् मुखं गदान् । (३।१)

तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः ॥ (३।२)

ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ । (४।१)

दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ ॥ (४।२)

पित्तात् तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ । (५।१)

पिटिकाभिर् बहुक्लेदावाशुपाकौ कफात् पुनः ॥ (५।२)

शीतासहौ गुरू शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ । (६।१)

संनिपाताद् अनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ ॥ (६।२)

अकस्मान् म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ । (७।१)

रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ॥ (७।२)

खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्ते ऽर्बुदं भवेत् । (८।१)

मांसपिण्डोपमौ मांसात् स्यातां मूर्छत्कृमी क्रमात् ॥ (८।२)

तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू । (९।१)

क्षतजाववदीर्येते पाट्येते चासकृत् पुनः ॥ (९।२)

ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ । (१०।१)

जलबुद्बुदवद् वातकफाद् ओष्ठे जलार्बुदम् ॥ (१०।२)

गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः । (११।१)

वाताद् उष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शे ऽधिकव्यथाः ॥ (११।२)

दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः । (१२।१)

दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः ॥ (१२।२)

भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव । (१३।१)

दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः ॥ (१३।२)

चालश्चलद्भिर् दशनैर् भक्षणाद् अधिकव्यथैः । (१४।१)

करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः ॥ (१४।२)

दन्तो ऽधिको ऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः । (१५।१)

जायमाने ऽतिरुग् दन्ते जाते तत्र तु शाम्यति ॥ (१५।२)

अधावनान् मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः । (१६।१)

पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा साप्युपेक्षिता ॥ (१६।२)

शातयत्यणुशो दन्तात् कपालानि कपालिका । (१७।१)

श्यावः श्यावत्वम् आयातो रक्तपित्तानिलैर् द्विजः ॥ (१७।२)

समूलं दन्तम् आश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः । (१८।१)

शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्ते ऽन्नमलपूरिते ॥ (१८।२)

पूतित्वात् कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः । (१९।१)

अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भो ऽसितश्चलः ॥ (१९।२)

प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः । (२०।१)

श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रम् अहेतुकम् ॥ (२०।२)

शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च । (२१।१)

शीतादो ऽसावुपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः ॥ (२१।२)

दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः । (२२।१)

कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रम् आध्मायन्ते ऽसृजि स्थिते ॥ (२२।२)

चला मन्दरुजो दन्ताः पूति वक्त्रं च जायते । (२३।१)

दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः ॥ (२३।२)

कफास्रात् तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः । (२४।१)

दन्तमांसे मलैः सास्रैर् बाह्यान्तः श्वयथुर् गुरुः ॥ (२४।२)

सरुग्दाहः स्रवेद् भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः । (२५।१)

श्वयथुर् दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः ॥ (२५।२)

लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः । (२६।१)

स संनिपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः ॥ (२६।२)

महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः । (२७।१)

दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः ॥ (२७।२)

प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिम् श्लेष्मणा सो ऽधिमांसकः । (२८।१)

घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान् ॥ (२८।२)

यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भो ऽभिघातजः । (२९।१)

दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यान् अप्युपेक्षते ॥ (२९।२)

अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां संजनयेद् गतिम् । (३०।१)

पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी ॥ (३०।२)

ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर् यथोदितैः । (३१।१)

शाकपत्त्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता ॥ (३१।२)

जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर् मांसाङ्कुरैश्चिता । (३२।१)

शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः ॥ (३२।२)

कफपित्ताद् अधः शोफो जिह्वास्तम्भकृद् उन्नतः । (३३।१)

मत्स्यगन्धिर् भवेत् पक्वः सो ऽलसो मांसशातनः ॥ (३३।२)

प्रबन्धने ऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसंनिभः । (३४।१)

साङ्कुरः कफपित्तास्रैर् लालोषास्तम्भवान् खरः ॥ (३४।२)

अधिजिह्वः सरुक्कण्डुर् वाक्याहारविघातकृत् । (३५।१)

तादृग् एवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः ॥ (३५।२)

तालुमांसे ऽनिलाद् दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः । (३६।१)

बह्व्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः ॥ (३६।२)

तालुमूले कफात् सास्रान् मत्स्यवस्तिनिभो मृदुः । (३७।१)

प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाहारम् ईरयन् ॥ (३७।२)

कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका । (३८।१)

तालुमध्ये निरुङ् मांसं संहतं तालुसंहतिः ॥ (३८।२)

पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम् । (३९।१)

कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफाद् अरुक् ॥ (३९।२)

कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः । (४०।१)

पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः ॥ (४०।२)

वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः । (४१।१)

जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः ॥ (४१।२)

मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी । (४२।१)

कण्ठास्यशोषकृद् वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी ॥ (४२।२)

पित्ताज् ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता । (४३।१)

क्षिप्रजा क्षिप्रपाकातिरागिणी स्पर्शनासहा ॥ (४३।२)

कफेन पिच्छिला पाण्डुरसृजा स्फोटकाचिता । (४४।१)

तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः ॥ (४४।२)

गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता । (४५।१)

दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः ॥ (४५।२)

शूककण्टकवत् कण्ठे शालूको मार्गरोधनः । (४६।१)

वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः ॥ (४६।२)

हनुसंध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसंनिभः । (४७।१)

पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनस्तुण्डिकेरिका ॥ (४७।२)

बाह्यान्तः श्वयथुर् घोरो गलमार्गार्गलोपमः । (४८।१)

गलौघो मूर्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः ॥ (४८।२)

वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वद् एवायतोन्नतः । (४९।१)

मांसकीलो गले दोषैरेको ऽनेको ऽथवा ऽल्परुक् ॥ (४९।२)

कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः । (५०।१)

भूरिमांसाङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्धरुक् ॥ (५०।२)

शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्करी । (५१।१)

व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः ॥ (५१।२)

पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर् गलविद्रधिः । (५२।१)

जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः ॥ (५२।२)

जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद् गलार्बुदम् । (५३।१)

पवनश्लेष्ममेदोभिर् गलगण्डो भवेद् बहिः । (५३।२)

वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बते ऽतिरुक् ॥ (५३।३)

कृष्णो ऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात् कृष्णराजिमान् । (५४।१)

वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम् ॥ (५४।२)

स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात् । (५५।१)

वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम् ॥ (५५।२)

मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सो ऽनुविधीयते । (५६।१)

देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरे ऽल्पताम् ॥ (५६।२)

श्लेष्मरुद्धानिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः । (५७।१)

ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहानिलात् ॥ (५७।२)

करोति वदनस्यान्तर् व्रणान् सर्वसरो ऽनिलः । (५८।१)

संचारिणो ऽरुणान् रूक्षान् ओष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ ॥ (५८।२)

जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टकाचिता । (५९।१)

विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः ॥ (५९।२)

अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः । (६०।१)

यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्न् ऊर्ध्वगुदस्तु सः ॥ (६०।२)

मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता । (६१।१)

क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणास्तद्वच्च रक्तजे ॥ (६१।२)

कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः । (६२।१)

अन्तःकपोलम् आश्रित्य श्यावपाण्डु कफो ऽर्बुदम् ॥ (६२।२)

कुर्यात् तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते । (६३।१)

मुखपाको भवेत् सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर् मलैः ॥ (६३।२)

पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः । (६४।१)

ओष्ठे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले ॥ (६४।२)

वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः । (६५।१)

एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट् ॥ (६५।२)

अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात् तेष्वनुपक्रमाः । (६६।१)

करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद् विना ॥ (६६।२)

कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान् । (६७।१)

स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः ॥ (६७।२)

नाड्योष्ठकोपौ निचयाद् रक्तात् सर्वैश्च रोहिणी । (६८।१)

दशने स्फुटिते दन्तभेदः पक्वोपजिह्विका ॥ (६८।२)

गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासो ऽतिवत्सरः । (६९।१)

याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषाञ्छस्त्रौषधैर् जयेत् ॥ (६९।२)