अथातो बालोपचरणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

जातमात्रं विशोध्योल्बाद् बालं सैन्धवसर्पिषा । (१।३)

प्रसूतिक्लेशितं चानु बलातैलेन सेचयेत् ॥ (१।४)

अश्मनोर् वादनं चास्य कर्णमूले समाचरेत् । (२।१)

अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेद् इमम् ॥ (२।२)

अङ्गाद् अङ्गात् सम्भवसि हृदयाद् अभिजायसे । (३।१)

आत्मा वै पुत्रनामासि संजीव शरदां शतम् ॥ (३।२)

शतायुः शतवर्षो ऽसि दीर्घम् आयुरवाप्नुहि । (४।१)

नक्षत्राणि दिशो रात्रिरहश्च त्वाभिरक्षतु ॥ (४।२)

स्वस्थीभूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुरङ्गुलात् । (५।१)

बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत् ॥ (५।२)

नाभिं च कुष्ठतैलेन सेचयेत् स्नापयेद् अनु । (६।१)

क्षीरिवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा ॥ (६।२)

कोष्णेन तप्तरजततपनीयनिमज्जनैः । (७।१)

ततो दक्षिणतर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत् ॥ (७।२)

शिरसि स्नेहपिचुना प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत् । (८।१)

हरेणुमात्रं मेधायुर्बलार्थम् अभिमन्त्रितम् ॥ (८।२)

ऐन्द्रीब्राह्मीवचाशङ्खपुष्पीकल्कं घृतं मधु । (९।१)

चामीकरवचाब्राह्मीताप्यपथ्या रजीकृताः ॥ (९।२)

लिह्यान् मधुघृतोपेता हेमधात्रीरजो ऽथवा । (१०।१)

गर्भाम्भः सैन्धववता सर्पिषा वामयेत् ततः ॥ (१०।२)

प्राजापत्येन विधिना जातकर्माणि कारयेत् । (११।१)

सिराणां हृदयस्थानां विवृतत्वात् प्रसूतितः ॥ (११।२)

तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते । (१२।१)

प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रिकालं मधुसर्पिषी ॥ (१२।२)

अनन्तामिश्रिते मन्त्रपाविते प्राशयेच्छिशुम् । (१३।१)

द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं तृतीये च घृतं ततः ॥ (१३।२)

प्राङ्निषिद्धस्तनस्यास्य तत्पाणितलसंमितम् । (१४।१)

स्तन्यानुपानं द्वौ कालौ नवनीतं प्रयोजयेत् ॥ (१४।२)

मातुरेव पिबेत् स्तन्यं तद्ध्यलं देहवृद्धये । (१५।१)

स्तन्यधात्र्यावुभे कार्ये तदसंपदि वत्सले ॥ (१५।२)

अव्यङ्गे ब्रह्मचारिण्यौ वर्णप्रकृतितः समे । (१६।१)

नीरुजे मध्यवयसौ जीवद्वत्से न लोलुपे ॥ (१६।२)

हिताहारविहारेण यत्नाद् उपचरेच्च ते । (१७।१)

शुक्क्रोधलङ्घनायासाः स्तन्यनाशस्य हेतवः ॥ (१७।२)

स्तन्यस्य सीधुवर्ज्यानि मद्यान्यानूपजा रसाः । (१८।१)

क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश्च विपर्ययः ॥ (१८।२)

विरुद्धाहारभुक्तायाः क्षुधिताया विचेतसः । (१९।१)

प्रदुष्टधातोर् गर्भिण्याः स्तन्यं रोगकरं शिशोः ॥ (१९।२)

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत् । (२०।१)

ह्रस्वेन पञ्चमूलेन स्थिराभ्यां वा सितायुतम् ॥ (२०।२)

षष्ठीं निशां विशेषेण कृतरक्षाबलिक्रियाः । (२१।१)

जागृयुर् बान्धवास् तस्य दधतः परमां मुदम् ॥ (२१।२)

दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्वकुलोचितैः । (२२।१)

कारयेत् सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम् ॥ (२२।२)

बिभ्रतो ऽङ्गैर् मनोह्वालरोचनागुरुचन्दनम् । (२३।१)

नक्षत्रदेवतायुक्तं बान्धवं वा समाक्षरम् ॥ (२३।२)

ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम् । (२४।१)

प्रागुदक्शिरसः कुर्याद् बालस्य ज्ञानवान् भिषक् ॥ (२४।२)

शुचिधौतोपधानानि निर्वलीनि मृदूनि च । (२५।१)

शय्यास्तरणवासांसि रक्षोघ्नैर् धूपितानि च ॥ (२५।२)

काको विशस्तः शस्तश्च धूपने त्रिवृतान्वितः । (२६।१)

जीवत्खड्गादिशृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन् ॥ (२६।२)

धारयेद् औषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्म्यैन्द्रीजीवकादिकाः । (२७।१)

हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम् ॥ (२७।२)

आयुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरीं रक्षोऽभिरक्षिणीम् । (२८।१)

षट्सप्ताष्टममासेषु नीरुजस्य शुभे ऽहनि ॥ (२८।२)

कर्णौ हिमागमे विध्येद्धात्र्यङ्कस्थस्य सान्त्वयन् । (२९।१)

प्राग् दक्षिणं कुमारस्य भिषग् वामं तु योषितः ॥ (२९।२)

दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना । (३०।१)

मध्यतः कर्णपीठस्य किंचिद् गण्डाश्रयं प्रति ॥ (३०।२)

जरायुमात्रप्रच्छन्ने रविरश्म्यवभासिते । (३१।१)

घृतस्य निश्चलं सम्यग् अलक्तकरसाङ्किते ॥ (३१।२)

विध्येद् दैवकृते छिद्रे सकृद् एवर्जु लाघवात् । (३२।१)

नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास् तत्र हि संश्रिताः ॥ (३२।२)

कालिकामर्मरीरक्तास् तद्व्यधाद् रागरुग्ज्वराः । (३३।१)

सशोफदाहसंरम्भमन्यास्तम्भापतानकाः ॥ (३३।२)

तेषां यथामयं कुर्याद् विभज्याशु चिकित्सितम् । (३४।१)

स्थाने व्यधान् न रुधिरं न रुग्रागादिसंभवः ॥ (३४।२)

स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत् । (३५।१)

आमतैलेन सिञ्चेच्च बहलां तद्वद् आरया ॥ (३५।२)

विध्येत् पालीं हितभुजः संचार्याथ स्थवीयसी । (३६।१)

वर्तिस् त्र्यहात् ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः ॥ (३६।२)

अथैनं जातदशनं क्रमेणापनयेत् स्तनात् । (३७।१)

पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरम् अन्नं च लघु बृंहणम् ॥ (३७।२)

प्रियालमज्जमधुकमधुलाजसितोपलैः । (३८।१)

अपस्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः ॥ (३८।२)

दीपनो बालबिल्वैलाशर्करालाजसक्तुभिः । (३९।१)

संग्राही धातकीपुष्पशर्करालाजतर्पणैः ॥ (३९।२)

रोगांश्चास्य जयेत् सौम्यैर् भेषजैर् अविषादकैः । (४०।१)

अन्यत्रात्ययिकाद् व्याधेर् विरेकं सुतरां त्यजेत् ॥ (४०।२)

त्रासयेन् नाविधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः । (४१।१)

वस्त्रवातात् परस्पर्शात् पालयेल्लङ्घनाच्च तम् ॥ (४१।२)

ब्राह्मीसिद्धार्थकवचाशारिवाकुष्ठसैन्धवैः । (४२।१)

सकणैः साधितं पीतं वाङ्मेधास्मृतिकृद् घृतम् ॥ (४२।२)

आयुष्यं पाप्मरक्षोघ्नं भूतोन्मादनिबर्हणम् । (४३।१)

वचेन्दुलेखामण्डूकीशङ्खपुष्पीशतावरीः ॥ (४३।२)

ब्रह्मसोमामृताब्राह्मीः कल्कीकृत्य पलांशिकाः । (४४।१)

अष्टाङ्गं विपचेत् सर्पिः प्रस्थं क्षीरचतुर्गुणम् ॥ (४४।२)

तत् पीतं धन्यम् आयुष्यं वाङ्मेधास्मृतिबुद्धिकृत् । (४५।१)

अजाक्षीराभयाव्योषपाठोग्राशिग्रुसैन्धवैः ॥ (४५।२)

सिद्धं सारस्वतं सर्पिर् वाङ्मेधास्मृतिवह्निकृत् । (४६।१)

वचामृताशठीपथ्याशङ्खिनीवेल्लनागरैः ॥ (४६।२)

अपामार्गेण च घृतं साधितं पूर्ववद् गुणैः । (४७।१)

हेम श्वेतवचा कुष्ठम् अर्कपुष्पी सकाञ्चना ॥ (४७।२)

हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा । (४८।१)

चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधुघृतप्लुताः ॥ (४८।२)

वर्षं लीढा वपुर्मेधाबलवर्णकराः शुभाः । (४९।१)

वचायष्ट्याह्वसिन्धूत्थपथ्यानागरदीप्यकैः । (४९।२)

शुध्यते वाग्घविर्लीढैः सकुष्ठकणजीरकैः ॥ (४९।३)