अथातः सद्योव्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

सद्योव्रणा ये सहसा सम्भवन्त्यभिघाततः । (१।३)

अनन्तैरपि तैरङ्गम् उच्यते जुष्टम् अष्टधा ॥ (१।४)

घृष्टावकृत्तविच्छिन्नप्रविलम्बितपातितम् । (२।१)

विद्धं भिन्नं विदलितं तत्र घृष्टं लसीकया ॥ (२।२)

रक्तलेशेन वा युक्तं सप्लोषं छेदनात् स्रवेत् । (३।१)

अवगाढं ततः कृत्तं विच्छिन्नं स्यात् ततो ऽपि च ॥ (३।२)

प्रविलम्बि सशेषे ऽस्थ्नि पतितं पातितं तनोः । (४।१)

सूक्ष्मास्यशल्यविद्धं तु विद्धं कोष्ठविवर्जितम् ॥ (४।२)

भिन्नम् अन्यद् विदलितं मज्जरक्तपरिप्लुतम् । (५।१)

प्रहारपीडनोत्पेषात् सहास्थ्ना पृथुतां गतम् ॥ (५।२)

सद्यः सद्योव्रणं सिञ्चेद् अथ यष्ट्याह्वसर्पिषा । (६।१)

तीव्रव्यथं कवोष्णेन बलातैलेन वा पुनः ॥ (६।२)

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्कालं विसृतस्य च । (७।१)

कषायशीतमधुरस्निग्धा लेपादयो हिताः ॥ (७।२)

सद्योव्रणेष्वायतेषु संधानार्थं विशेषतः । (८।१)

मधुसर्पिश्च युञ्जीत पित्तघ्नीश्च हिमाः क्रियाः ॥ (८।२)

ससंरम्भेषु कर्तव्यम् ऊर्ध्वं चाधश्च शोधनम् । (९।१)

उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्तमोक्षणम् ॥ (९।२)

घृष्टे विदलिते चैष सुतराम् इष्यते विधिः । (१०।१)

तयोर् ह्यल्पं स्रवत्यस्रं पाकस्तेनाशु जायते ॥ (१०।२)

अत्यर्थम् अस्रं स्रवति प्रायशो ऽन्यत्र विक्षते । (११।१)

ततो रक्तक्षयाद् वायौ कुपिते ऽतिरुजाकरे ॥ (११।२)

स्नेहपानपरीषेकस्वेदलेपोपनाहनम् । (१२।१)

स्नेहवस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधितम् ॥ (१२।२)

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रणहितो विधिः । (१३।१)

सप्ताहाद् गतवेगे तु पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत् ॥ (१३।२)

प्रायः सामान्यकर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक् पृथक् । (१४।१)

घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत् ॥ (१४।२)

कल्कादीन्यवकृत्ते तु विच्छिन्नप्रविलम्बिनोः । (१५।१)

सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम् ॥ (१५।२)

असाध्यं स्फुटितं नेत्रम् अदीर्णं लम्बते तु यत् । (१६।१)

संनिवेश्य यथास्थानम् अव्याविद्धसिरं भिषक् ॥ (१६।२)

पीडयेत् पाणिना पद्मपलाशान्तरितेन तत् । (१७।१)

ततो ऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः ॥ (१७।२)

विपक्वम् आजं यष्ट्याह्वजीवकर्षभकोत्पलैः । (१८।१)

सपयस्कैः परं तद्धि सर्वनेत्राभिघातजित् ॥ (१८।२)

गलपीडावसन्ने ऽक्ष्णि वमनोत्कासनक्षवाः । (१९।१)

प्राणायामो ऽथवा कार्यः क्रिया च क्षतनेत्रवत् ॥ (१९।२)

कर्णे स्थानाच्च्युते स्यूते श्रोतस्तैलेन पूरयेत् । (२०।१)

कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्यपि मारुते ॥ (२०।२)

समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निरन्तरम् । (२१।१)

आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते ॥ (२१।२)

उत्तानो ऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सुयन्त्रितः । (२२।१)

घातं शाखासु तिर्यक्स्थं गात्रे सम्यङ्निवेशिते ॥ (२२।२)

स्यूत्वा वेल्लितबन्धेन बध्नीयाद् घनवाससा । (२३।१)

चर्मणा गोष्फणाबन्धः कार्यश्चासंगते व्रणे ॥ (२३।२)

पादौ विलम्बिमुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा । (२४।१)

प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्नसंज्ञया ॥ (२४।२)

कार्यश्च गोष्फणाबन्धः कट्याम् आवेश्य पट्टकम् । (२५।१)

स्नेहसेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः ॥ (२५।२)

कालानुसार्यगुर्वेलाजातीचन्दनपर्पटैः । (२६।१)

शिलादार्व्यमृतातुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम् ॥ (२६।२)

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः । (२७।१)

बध्नीयात् कोशबन्धेन ततो व्रणवद् आचरेत् ॥ (२७।२)

कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाद् विदलिते क्रिया । (२८।१)

शिरसो ऽपहृते शल्ये वालवर्तिं प्रवेशयेत् ॥ (२८।२)

मस्तुलुङ्गस्रुतेः क्रुद्धो हन्याद् एनं चलो ऽन्यथा । (२९।१)

व्रणे रोहति चैकैकं शनैरपनयेत् कचम् ॥ (२९।२)

मस्तुलुङ्गस्रुतौ खादेन् मस्तिष्कान् अन्यजीवजान् । (३०।१)

शल्ये हृते ऽङ्गाद् अन्यस्मात् स्नेहवर्तिं निधापयेत् ॥ (३०।२)

दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुतशोणिताः । (३१।१)

सेचयेच्चक्रतैलेन सूक्ष्मनेत्रार्पितेन तान् ॥ (३१।२)

भिन्ने कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे मूर्छाहृत्पार्श्ववेदनाः । (३२।१)

ज्वरो दाहस्तृड् आध्मानं भक्तस्यानभिनन्दनम् ॥ (३२।२)

सङ्गो विण्मूत्रमरुतां श्वासः स्वेदो ऽक्षिरक्तता । (३३।१)

लोहगन्धित्वम् आस्यस्य स्याद् गात्रे च विगन्धता ॥ (३३।२)

आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि । (३४।१)

आध्मानेनातिमात्रेण शूलेन च विशस्यते ॥ (३४।२)

पक्वाशयस्थे रुधिरे सशूलं गौरवं भवेत् । (३५।१)

नाभेरधस्ताच्छीतत्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः ॥ (३५।२)

अभिन्नो ऽप्याशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिरभिपूर्यते । (३६।१)

असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण वस्तिवत् ॥ (३६।२)

तत्रान्तर्लोहितं शीतपादोच्छ्वासकराननम् । (३७।१)

रक्ताक्षं पाण्डुवदनम् आनद्धं च विवर्जयेत् ॥ (३७।२)

आमाशयस्थे वमनं हितं पक्वाशयाश्रिते । (३८।१)

विरेचनं निरूहं च निःस्नेहोष्णैर् विशोधनैः ॥ (३८।२)

यवकोलकुलत्थानां रसैः स्नेहविवर्जितैः । (३९।१)

भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम् ॥ (३९।२)

अतिनिःस्रुतरक्तस्तु भिन्नकोष्ठः पिबेद् असृक् । (४०।१)

क्लिष्टच्छिन्नान्त्रभेदेन कोष्ठभेदो द्विधा स्मृतः ॥ (४०।२)

मूर्छादयो ऽल्पाः प्रथमे द्वितीये त्वतिबाधकाः । (४१।१)

क्लिष्टान्त्रः संशयी देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति ॥ (४१।२)

यथास्वं मार्गम् आपन्ना यस्य विण्मूत्रमारुताः । (४२।१)

व्युपद्रवः स भिन्ने ऽपि कोष्ठे जीवत्यसंशयम् ॥ (४२।२)

अभिन्नम् अन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न त्वतो ऽन्यथा । (४३।१)

उत्पङ्गिलशिरोग्रस्तं तद् अप्येके वदन्ति तु ॥ (४३।२)

प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांसुभिः । (४४।१)

प्रवेशयेत् कॢप्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः ॥ (४४।२)

क्षीरेणार्द्रीकृतं शुष्कं भूरिसर्पिःपरिप्लुतम् । (४५।१)

अङ्गुल्या प्रमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेद् अपि ॥ (४५।२)

तथान्त्राणि विशन्त्यन्तस्तत्कालं पीडयन्ति च । (४६।१)

व्रणसौक्ष्म्याद् बहुत्वाद् वा कोष्ठम् अन्त्रम् अनाविशत् ॥ (४६।२)

तत्प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत् । (४७।१)

यथास्थानं स्थिते सम्यक् अन्त्रे सीव्येद् अनु व्रणम् ॥ (४७।२)

स्थानाद् अपेतम् आदत्ते जीवितं कुपितं च तत् । (४८।१)

वेष्टयित्वानु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत् ॥ (४८।२)

पाययेत ततः कोष्णं चित्रातैलयुतं पयः । (४९।१)

मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये ॥ (४९।२)

अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तं व्रणयन्त्रणाम् । (५०।१)

उदरान् मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा ॥ (५०।२)

अवकीर्य कषायैर् वा श्लक्ष्णैर् मूलैस्ततः समम् । (५१।१)

दृढं बद्ध्वा च सूत्रेण वर्धयेत् कुशलो भिषक् ॥ (५१।२)

तीक्ष्णेनाग्निप्रतप्तेन शस्त्रेण सकृद् एव तु । (५२।१)

स्याद् अन्यथा रुग् आटोपो मृत्युर् वा छिद्यमानया ॥ (५२।२)

सक्षौद्रे च व्रणे बद्धे सुजीर्णे ऽन्ने घृतं पिबेत् । (५३।१)

क्षीरं वा शर्कराचित्रालाक्षागोक्षुरकैः शृतम् ॥ (५३।२)

रुग्दाहजित् सयष्ट्याह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः । (५४।१)

मेदोग्रन्थ्युदितं तत्र तैलम् अभ्यञ्जने हितम् ॥ (५४।२)

तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्वगुरुचन्दनम् । (५५।१)

हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः ॥ (५५।२)

पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणम् उत्तमम् । (५६।१)

गूढप्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः ॥ (५६।२)

कार्यं वातास्रजित् तृप्तिमर्दनाभ्यञ्जनादिकम् । (५७।१)

विश्लिष्टदेहं मथितं क्षीणं मर्माहतं हतम् । (५७।२)

वासयेत् तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशिनम् ॥ (५७।३)