अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत् तच्चासृक्प्रदूषणम् । (१।३)

भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम् ॥ (१।४)

प्रायेण सुकुमाराणाम् अचङ्क्रमणशीलिनाम् । (२।१)

अभिघाताद् अशुद्धेश्च नृणाम् असृजि दूषिते ॥ (२।२)

वातलैः शीतलैर् वायुर् वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः । (३।१)

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक् तद् एव प्रदूषयेत् ॥ (३।२)

आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम् । (४।१)

तद् आहुर् नामभिस् तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति ॥ (४।२)

विशेषाद् यानयानाद् यैः प्रलम्बौ तस्य लक्षणम् । (५।१)

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता ॥ (५।२)

जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसंधिषु । (६।१)

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः ॥ (६।२)

भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च । (७।१)

पादयोर् मूलम् आस्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि ॥ (७।२)

आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति । (८।१)

त्वङ्मांसाश्रयम् उत्तानं तत् पूर्वं जायते ततः ॥ (८।२)

कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातून् अभिद्रवत् । (९।१)

कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक् ताम्रा श्यावलोहिता ॥ (९।२)

सायामा भृशदाहोषा गम्भीरे ऽधिकपूर्वरुक् । (१०।१)

श्वयथुर् ग्रथितः पाकी वायुः संध्यस्थिमज्जसु ॥ (१०।२)

छिन्दन्न् इव चरत्यन्तर् वक्रीकुर्वंश्च वेगवान् । (११।१)

करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन् ॥ (११।२)

वाते ऽधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम् । (१२।१)

शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः ॥ (१२।२)

धमन्यङ्गुलिसंधीनां संकोचो ऽङ्गग्रहो ऽतिरुक् । (१३।१)

शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ॥ (१३।२)

रक्ते शोफो ऽतिरुक् तोदस् ताम्रश्चिमिचिमायते । (१४।१)

स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः ॥ (१४।२)

पित्त~पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्छा मदः सतृट् । (१५।१)

स्पर्शाक्षमत्वं रुग् रागः शोफः पाको भृशोष्मता ॥ (१५।२)

कफ~कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः । (१६।१)

कण्डूर् मन्दा च रुग् द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च संकरे ॥ (१६।२)

प्रोग्नोसेएकदोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्विदोषजम् । (१७।१)

त्रिदोषजं त्यजेत् स्रावि स्तब्धम् अर्बुदकारि च ॥ (१७।२)

रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासंधिषु मारुतः । (१८।१)

निविश्यान्योन्यम् आवार्य वेदनाभिर् हरत्यसून् ॥ (१८।२)

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः । (१९।१)

अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः ॥ (१९।२)

कुपितश्चक्षुरादीनाम् उपघातं प्रवर्तयेत् । (२०।१)

पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान् बहून् ॥ (२०।२)

उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः । (२१।१)

गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर् विकृतो गदान् ॥ (२१।२)

कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् । (२२।१)

कुर्याच्च गलगण्डादींस् तांस् ताञ् जत्रूर्ध्वसंश्रयान् ॥ (२२।२)

व्यानो ऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः । (२३।१)

विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः ॥ (२३।२)

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोत्प्लवज्वरान् । (२४।१)

सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः ॥ (२४।२)

कुष्ठं विसर्पम् अन्यांश्च कुर्यात् सर्वाङ्गगान् गदान् । (२५।१)

समानो विषमाजीर्णशीतसंकीर्णभोजनैः ॥ (२५।२)

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । (२६।१)

शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान् ॥ (२६।२)

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । (२७।१)

यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश् चातिसेवितैः ॥ (२७।२)

कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान् । (२८।१)

मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून् ॥ (२८।२)

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । (२९।१)

स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः ॥ (२९।२)

कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च । (३०।१)

युक्तं विद्यान् निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात् ॥ (३०।२)

वायोर् आवरणम्वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते । (३१।१)

लिङ्गं पित्तावृते दाहस् तृष्णा शूलं भ्रमस् तमः ॥ (३१।२)

कटुकोष्णाम्ललवणैर् विदाहः शीतकामता । (३२।१)

शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयो ऽधिकम् ॥ (३२।२)

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । (३३।१)

रक्तावृते सदाहार्तिस् त्वङ्मांसान्तरजा भृशम् ॥ (३३।२)

भवेच्च रागी श्वयथुर् जायन्ते मण्डलानि च । (३४।१)

मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास् तथा ॥ (३४।२)

हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । (३५।१)

चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः ॥ (३५।२)

आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते । (३६।१)

स्पर्शम् अस्थ्यावृते ऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति ॥ (३६।२)

सूच्येव तुद्यते ऽत्यर्थम् अङ्गं सीदति शूल्यते । (३७।१)

मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम् ॥ (३७।२)

शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम् । (३८।१)

शुक्रावृते ऽतिवेगो वा न वा निष्फलतापि वा ॥ (३८।२)

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृते ऽनिले । (३९।१)

मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं वस्तेर् मूत्रावृते भवेत् ॥ (३९।२)

विडावृते विबन्धो ऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति । (४०।१)

व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः ॥ (४०।२)

शकृत् पीडितम् अन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात् सृजेत् । (४१।१)

सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक् ॥ (४१।२)

विलोमो मारुतो ऽस्वस्थं हृदयं पीड्यते ऽति च । (४२।१)

भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते ॥ (४२।२)

विदग्धे ऽन्ने च वमनम् उदाने ऽपि भ्रमादयः । (४३।१)

दाहो ऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च दाहो व्याने च सर्वगः ॥ (४३।२)

क्लमो ऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससंतापः सवेदनः । (४४।१)

समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदो ऽरतिः सतृट् ॥ (४४।२)

दाहश्च स्याद् अपाने तु मले हारिद्रवर्णता । (४५।१)

रजोऽतिवृत्तिस् तापश्च योनिमेहनपायुषु ॥ (४५।२)

श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस् तन्द्रारुचिर् वमिः । (४६।१)

ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससंग्रहः ॥ (४६।२)

उदाने गुरुगात्रत्वम् अरुचिर् वाक्स्वरग्रहः । (४७।१)

बलवर्णप्रणाशश्च व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः ॥ (४७।२)

गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम् । (४८।१)

समाने ऽतिहिमाङ्गत्वम् अस्वेदो मन्दवह्निता ॥ (४८।२)

अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात् प्रवर्तनम् । (४९।१)

इति द्वाविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः ॥ (४९।२)

प्राणादयस् तथान्योन्यम् आवृण्वन्ति यथाक्रमम् । (५०।१)

सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्याद् आवरणं च तत् ॥ (५०।२)

निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः । (५१।१)

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते ॥ (५१।२)

उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसंक्षयः । (५२।१)

दिशानया च विभजेत् सर्वम् आवरणं भिषक् ॥ (५२।२)

स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम् । (५३।१)

प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रम् आवरणं मिथः ॥ (५३।२)

पित्तादिभिर् द्वादशभिर् मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः । (५४।१)

मिश्रैः पित्तादिभिस् तद्वन् मिश्रणाभिरनेकधा ॥ (५४।२)

तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसंख्यताम् । (५५।१)

तां लक्षयेद् अवहितो यथास्वं लक्षणोदयात् ॥ (५५।२)

शनैः शनैश्चोपशयाद् गूढाम् अपि मुहुर् मुहुः । (५६।१)

विशेषाज् जीवितं प्राण उदानो बलम् उच्यते ॥ (५६।२)

स्यात् तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च । (५७।१)

आवृता वायवो ऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः ॥ (५७।२)

प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर् वानुपक्रमाः । (५८।१)

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः ॥ (५८।२)

भवन्त्युपद्रवास् तेषाम् आवृतानाम् उपेक्षणात् ॥ (५९।१)