अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

शिरोऽभितापे ऽनिलजे वातव्याधिविधिं चरेत् । (१।३)

घृतम् अक्तशिरा रात्रौ पिबेद् उष्णपयोऽनुपः ॥ (१।४)

माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्वत् खादेद् घृतान्वितान् । (२।१)

तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत् ॥ (२।२)

पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता हिताः । (३।१)

वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम् ॥ (३।२)

स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरःश्रवणतर्पणम् । (४।१)

वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरम् अर्धोदकं पचेत् ॥ (४।२)

क्षीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्वा सारम् आहरेत् । (५।१)

ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः ॥ (५।२)

वर्गे ऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्करम् । (६।१)

कार्पासमज्जा त्वङ् मुस्ता सुमनःकोरकाणि च ॥ (६।२)

नस्यम् उष्णाम्बुपिष्टानि सर्वमूर्धरुजापहम् । (७।१)

शर्कराकुङ्कुमशृतं घृतं पित्तासृगन्वये ॥ (७।२)

प्रलेपैः सघृतैः कुष्ठकुटिलोत्पलचन्दनैः । (८।१)

वातोद्रेकभयाद् रक्तं न चास्मिन्न् अवसेचयेत् ॥ (८।२)

इत्यशान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः । (९।१)

अर्धावभेदके ऽप्येषा तथा दोषान्वयात् क्रिया ॥ (९।२)

शिरीषबीजापामार्गमूलं नस्यं विडान्वितम् । (१०।१)

स्थिरारसो वा लेपे तु प्रपुन्नाटो ऽम्लकल्कितः ॥ (१०।२)

सूर्यावर्ते ऽपि तस्मिंस्तु सिरयापहरेद् असृक् । (११।१)

शिरोऽभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम् ॥ (११।२)

शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनवस्तयः । (१२।१)

जीवनीयशृते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः ॥ (१२।२)

कर्तव्यं रक्तजे ऽप्येतत् प्रत्याख्याय च शङ्खके । (१३।१)

श्लेष्माभितापे जीर्णाज्यस्नेहितैः कटुकैर् वमेत् ॥ (१३।२)

स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेषजैः । (१४।१)

शस्यन्ते चोपवासो ऽत्र निचये मिश्रम् आचरेत् ॥ (१४।२)

कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मूर्छन्ति जन्तवः । (१५।१)

मत्ताः शोणितगन्धेन निर्यान्ति घ्राणवक्त्रयोः ॥ (१५।२)

सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्यान् निर्हरणं ततः । (१६।१)

विडङ्गस्वर्जिकादन्तीहिङ्गुगोमूत्रसाधितम् ॥ (१६।२)

कटुनिम्बेङ्गुदीपीलुतैलं नस्यं पृथक् पृथक् । (१७।१)

अजामूत्रद्रुतं नस्यं कृमिजित् कृमिजित् परम् ॥ (१७।२)

पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद्धूमं नावनभेषजैः । (१८।१)

कृमिभिः पीतरक्तत्वाद् रक्तम् अत्र न निर्हरेत् ॥ (१८।२)

वाताभितापविहितः कम्पे दाहाद् विना क्रमः । (१९।१)

नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेद् उपशीर्षके ॥ (१९।२)

वातव्याधिक्रियां पक्वे कर्म विद्रधिचोदितम् । (२०।१)

आमपक्वे यथायोग्यं विद्रधिपिटिकार्बुदे ॥ (२०।२)

अरूंषिका जलौकोभिर् हृतास्रा निम्बवारिणा । (२१।१)

सिक्ता प्रभूतलवणैर् लिम्पेद् अश्वशकृद्रसैः ॥ (२१।२)

पटोलनिम्बपत्त्रैर् वा सहरिद्रैः सुकल्कितैः । (२२।१)

गोमूत्रजीर्णपिण्याककृकवाकुमलैरपि ॥ (२२।२)

कपालभृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैलसंयुतम् । (२३।१)

रूंषिकालेपनं कण्डूक्लेददाहार्तिनाशनम् ॥ (२३।२)

मालतीचित्रकाश्वघ्ननक्तमालप्रसाधितम् । (२४।१)

चाचारूंषिकयोस्तैलम् अभ्यङ्गः क्षुरघृष्टयोः ॥ (२४।२)

अशान्तौ शिरसः शुद्ध्यै यतेत वमनादिभिः । (२५।१)

विध्येत् सिरां दारुणके लालाट्यां शीलयेन् मृजाम् ॥ (२५।२)

नावनं मूर्धवस्तिं च लेपयेच्च समाक्षिकैः । (२६।१)

प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषैः ससर्षपैः ॥ (२६।२)

लाक्षाशम्याकपत्त्रैडगजधात्रीफलैस्तथा । (२७।१)

कोरदूषतृणक्षारवारिप्रक्षालनं हितम् ॥ (२७।२)

इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विद्ध्वा प्रलेपयेत् । (२८।१)

प्रच्छाय गाढं कासीसमनोह्वातुत्थकोषणैः ॥ (२८।२)

वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जामूलफलैस्तथा । (२९।१)

तथा लाङ्गलिकामूलैः करवीररसेन वा ॥ (२९।२)

सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरसेन रसेन वा । (३०।१)

धत्तूरकस्य पत्त्राणां भल्लातकरसेन वा ॥ (३०।२)

अथवा माक्षिकहविस्तिलपुष्पत्रिकण्टकैः । (३१।१)

तैलाक्ता हस्तिदन्तस्य मषी चाचौषधं परम् ॥ (३१।२)

शुक्लरोमोद्गमे तद्वन् मषी मेषविषाणजा । (३२।१)

वर्जयेद् वारिणा सेकं यावद् रोमसमुद्भवः ॥ (३२।२)

खलतौ पलिते वल्यां हरिद्रोम्नि च शोधितम् । (३३।१)

नस्यवक्त्रशिरोऽभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत् ॥ (३३।२)

सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर् जीवनीयैश्च नावनम् । (३४।१)

मासं वा निम्बजं तैलं क्षीरभुङ्नावयेद् यतिः ॥ (३४।२)

नीलीशिरीषकोरण्टभृङ्गस्वरसभावितम् । (३५।१)

शेल्वक्षतिलरामाणां बीजं काकाण्डकीसमम् ॥ (३५।२)

पिष्ट्वाजपयसा लोहाल्लिप्ताद् अर्कांशुतापितात् । (३६।१)

तैलं स्रुतं क्षीरभुजो नावनात् पलितान्तकृत् ॥ (३६।२)

क्षीरात् साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद् रसात् । (३७।१)

प्रस्थैस्तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टीपलान्वितः ॥ (३७।२)

नस्यं शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः । (३८।१)

क्षीरेण श्लक्ष्णपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ ॥ (३८।२)

उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ । (३९।१)

क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः ॥ (३९।२)

कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिद्रोमवलीहितः । (४०।१)

तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु ॥ (४०।२)

बृंहयेद् रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्धप्रलेपनात् । (४१।१)

मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः शारिवा नीलम् उत्पलम् ॥ (४१।२)

क्षौद्रं च क्षीरपिष्टानि केशसंवर्धनम् परम् । (४२।१)

अयोरजो भृङ्गरजस्त्रिफला कृष्णमृत्तिका ॥ (४२।२)

स्थितम् इक्षुरसे मासं समूलं पलितं रजेत् । (४३।१)

माषकोद्रवधान्याम्लैर् यवागूंस्त्रिदिनोषिता ॥ (४३।२)

लोहशुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकाम् अपि रञ्जयेत् । (४४।१)

प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः ॥ (४४।२)

सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन च । (४५।१)

सर्वान् मूर्धगदान् हन्ति पलितानि च शीलितम् ॥ (४५।२)

वरीजीवन्तिनिर्यासपयोभिर् यमकं पचेत् । (४६।१)

जीवनीयैश्च तन् नस्यं सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित् ॥ (४६।२)

मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम् । (४७।१)

दशमूलबलारास्नामधुकैस्त्रिपलैर् युतम् ॥ (४७।२)

जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत् । (४८।१)

कल्कितैर् मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित् ॥ (४८।२)

तद् अभ्यासीकृतं पानवस्त्यभ्यञ्जननावनैः । (४९।१)

एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ (४९।२)

चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः । (५०।१)

जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूषकैः ॥ (५०।२)

समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः । (५१।१)

आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः ॥ (५१।२)

मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः । (५२।१)

शतावरीविदारीक्षुबृहतीशारिवायुगैः ॥ (५२।२)

मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः । (५३।१)

रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः ॥ (५३।२)

पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः । (५४।१)

मधूकाक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि ॥ (५४।२)

महामायूरम् इत्येतन् मायूराद् अधिकं गुणैः । (५५।१)

धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम् ॥ (५५।२)

योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम् । (५६।१)

आखुभिः कुक्कुटैर् हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत् ॥ (५६।२)

जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनाम् एकत्रिंशच्छतद्वयम् । (५७।१)

परस्परम् असंकीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम् ॥ (५७।२)

ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् ऋषयः पुरुषं विदुः । (५८।१)

मूलप्रहारिणस्तस्माद् रोगाञ्छीघ्रतरं जयेत् ॥ (५८।२)

सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः । (५९।१)

तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायाम् आदृतो भवेत् ॥ (५९।२)