अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः । (१।३)

स्वास्थ्यं ताभ्याम् अदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसंभवः ॥ (१।४)

यद् अद्भिरेकतां याति न च दोषैरधिष्ठितम् । (२।१)

तद् विशुद्धं पयो वाताद् दुष्टं तु प्लवते ऽम्भसि ॥ (२।२)

कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चोमूत्रविबन्धकृत् । (३।१)

पित्ताद् उष्णाम्लकटुकं पीतराज्यप्सु दाहकृत् ॥ (३।२)

कफात् सलवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम् । (४।१)

संसृष्टलिङ्गं संसर्गात् त्रिलिङ्गं सांनिपातिकम् ॥ (४।२)

यथास्वलिङ्गांस्तद् व्याधीन् जनयत्युपयोजितम् । (५।१)

शिशोस् तीक्ष्णम् अभीक्ष्णं च रोदनाल्लक्षयेद् रुजम् ॥ (५।२)

स यं स्पृशेद् भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः । (६।१)

तत्र विद्याद् रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ॥ (६।२)

हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः । (७।१)

कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः ॥ (७।२)

आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि । (८।१)

वस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गोत्त्रासदिगीक्षणैः ॥ (८।२)

अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद् यथादोषं यथामयम् । (९।१)

तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलं त्र्यहं पिबेत् ॥ (९।२)

अथवाग्निवचापाठाकटुकाकुष्ठदीप्यकम् । (१०।१)

सभार्गीदारुसरलवृश्चिकालीकणोषणम् ॥ (१०।२)

ततः पिबेद् अन्यतमं वातव्याधिहरं घृतम् । (११।१)

अनु चाच्छसुराम् एवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत् ॥ (११।२)

वस्तिकर्म ततः कुर्यात् स्वेदादींश्चानिलापहान् । (१२।१)

रास्नाजमोदासरलदेवदारुरजोऽन्वितम् ॥ (१२।२)

बालो लिह्याद् घृतं तैर् वा विपक्वं ससितोपलम् । (१३।१)

पित्तदुष्टे ऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम् ॥ (१३।२)

धात्री कुमारश्च पिबेत् क्वाथयित्वा सशारिवम् । (१४।१)

अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बकटुरोहिणीः ॥ (१४।२)

शारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम् । (१५।१)

घृतान्येभिश्च सिद्धानि पित्तघ्नं च विरेचनम् ॥ (१५।२)

शीतांश्चाभ्यङ्गलेपादीन् युञ्ज्याच्छ्लेष्मात्मके पुनः । (१६।१)

यष्ट्याह्वसैन्धवयुतं कुमारं पाययेद् घृतम् ॥ (१६।२)

सिन्धूत्थपिप्पलीमद् वा पिष्टैः क्षौद्रयुतैरथ । (१७।१)

राठपुष्पैः स्तनौ लिम्पेच्छिशोश्च दशनच्छदौ ॥ (१७।२)

सुखम् एवं वमेद् बालः तीक्ष्णैर् धात्रीं तु वामयेत् । (१८।१)

अथाचरितसंसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत् ॥ (१८।२)

तद्वत् तगरपृथ्वीकासुरदारुकलिङ्गकान् । (१९।१)

अथवातिविषामुस्तषड्ग्रन्थापञ्चकोलकम् ॥ (१९।२)

स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम् । (२०।१)

विबद्धम् अच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते ॥ (२०।२)

शकृन् नानाव्यथावर्णं मूत्रं पीतं सितं घनम् । (२१।१)

ज्वरारोचकतृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः ॥ (२१।२)

अङ्गभङ्गो ऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर् भ्रमः । (२२।१)

घ्राणाक्षिमुखपाकाद्या जायन्ते ऽन्ये ऽपि तं गदम् ॥ (२२।२)

क्षीरालसकम् इत्याहुरत्ययं चातिदारुणम् । (२३।१)

तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत् ॥ (२३।२)

विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद् गणम् । (२४।१)

निशादिं वाथवा माद्रीपाठातिक्ताघनामयान् ॥ (२४।२)

पाठाशुण्ठ्यमृतातिक्ततिक्तादेवाह्वशारिवाः । (२५।१)

समुस्तमूर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदोषहराः परम् ॥ (२५।२)

अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत कालवित् । (२६।१)

दन्तोद्भेदश्च रोगाणां सर्वेषाम् अपि कारणम् ॥ (२६।२)

विशेषाज्ज्वरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम् । (२७।१)

अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते ॥ (२७।२)

पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्भवे । (२८।१)

दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किंचिन्न दूयते ॥ (२८।२)

यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाभयम् । (२९।१)

विभज्य देशकालादींस् तत्र योज्यं भिषग्जितम् ॥ (२९।२)

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत् । (३०।१)

अतस् तद् एव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी ॥ (३०।२)

सौकुमार्याल्पकायत्वात् सर्वान्नानुपसेवनात् । (३१।१)

स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात् ॥ (३१।२)

सद्यस् तान् वमनं तस्मात् पाययेन् मतिमान् मृदु । (३२।१)

स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीरक्षीरान्नसेविनम् ॥ (३२।२)

पीतवन्तं तनुं पेयाम् अन्नादं घृतसंयुताम् । (३३।१)

वस्तिं साध्ये विरेकेण मर्शेन प्रतिमर्शनम् ॥ (३३।२)

युञ्ज्याद् विरेचनादींस् तु धात्र्या एव यथोदितान् । (३४।१)

मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वग्दारुसर्षपाः ॥ (३४।२)

सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम् । (३५।१)

दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत् ॥ (३५।२)

पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा । (३६।१)

लावतित्तिरिवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम् ॥ (३६।२)

द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन् मुखम् । (३७।१)

वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाघनैः ॥ (३७।२)

मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि । (३८।१)

रजनीदारुसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम् ॥ (३८।२)

पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा । (३९।१)

ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम् ॥ (३९।२)

अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासनुत् । (४०।१)

बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदम् ॥ (४०।२)

समङ्गाधातकीलोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः । (४१।१)

महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः ॥ (४१।२)

सकार्पासीफलैस् तोये साधितैः साधितं घृतम् । (४२।१)

क्षीरमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान् ॥ (४२।२)

विविधान् आमयान् एतद् वृद्धकाश्यपनिर्मितम् । (४३।१)

दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालम् अतियन्त्रयेत् ॥ (४३।२)

स्वयम् अप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः । (४४।१)

अत्यहःस्वप्नशीताम्बुश्लैष्मिकस्तन्यसेविनः ॥ (४४।२)

शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रसवाहिषु । (४५।१)

अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते ॥ (४५।२)

कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः । (४६।१)

सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्टापाठागिरिकदम्बकान् ॥ (४६।२)

शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्याम् अरुच्यादिषु योजयेत् । (४७।१)

अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम् ॥ (४७।२)

बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम् । (४८।१)

स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः ॥ (४८।२)

निचुलोत्पलवर्षाभूभार्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः । (४९।१)

सिद्धं प्रस्थार्धम् आज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम् ॥ (४९।२)

सिंह्यश्वगन्धासुरसाकणागर्भं च तद्गुणम् । (५०।१)

यष्ट्याह्वपिप्पलीलोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः ॥ (५०।२)

तालीशशारिवाभ्यां च साधितं शोषजिद् घृतम् । (५१।१)

शृङ्गीमधूलिकाभार्गीपिप्पलीदेवदारुभिः ॥ (५१।२)

अश्वगन्धाद्विकाकोलीरास्नर्षभकजीवकैः । (५२।१)

शूर्पपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम् ॥ (५२।२)

शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत् परम् । (५३।१)

वचावयःस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम् ॥ (५३।२)

बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलम् अभ्यञ्जने हितम् । (५४।१)

लाक्षारससमं तैलप्रस्थं मस्तु चतुर्गुणम् ॥ (५४।२)

अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः । (५५।१)

समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः ॥ (५५।२)

सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलम् अभ्यञ्जनाद् इदम् । (५६।१)

बल्यं ज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत् ॥ (५६।२)

यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते । (५७।१)

मधुनातिविषाशृङ्गीपिप्पलीर् लेहयेच्छिशुम् ॥ (५७।२)

एकां वातिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्रुतम् । (५८।१)

पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा ॥ (५८।२)

द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत् । (५९।१)

पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित्पारिभद्रकम् ॥ (५९।२)

तद्वल्लिह्यात् तथा व्योषं मषीं वा रोमचर्मणाम् । (६०।१)

लाभतः शल्यकश्वाविद्गोधर्क्षशिखिजन्मनाम् ॥ (६०।२)

खदिरार्जुनतालीशकुष्ठचन्दनजे रसे । (६१।१)

सक्षीरं साधितं सर्पिर् वमथुं विनियच्छति ॥ (६१।२)

सदन्तो जायते यस् तु दन्ताः प्राग् यस्य चोत्तराः । (६२।१)

कुर्वीत तस्मिन्न् उत्पाते शान्तिं तं च द्विजातये ॥ (६२।२)

दद्यात् सदक्षिणं बालं नैगमेषं च पूजयेत् । (६३।१)

तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् ॥ (६३।२)

तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते । (६४।१)

तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् ॥ (६४।२)

तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः । (६५।१)

तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत् ॥ (६५।२)

तालु तद्वत् कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः । (६६।१)

शृङ्गवेरनिशाभृङ्गं कल्कितं वटपल्लवैः ॥ (६६।२)

बद्ध्वा गोशकृता लिप्तम् कुकूले स्वेदयेत् ततः । (६७।१)

रसेन लिम्पेत् ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत् ॥ (६७।२)

हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम् । (६८।१)

पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात् ॥ (६८।२)

मलोपलेपात् स्वेदाद् वा गुदे रक्तकफोद्भवः । (६९।१)

ताम्रो व्रणो ऽन्तः कण्डूमान् जायते भूर्युपद्रवः ॥ (६९।२)

केचित् तं मातृकादोषं वदन्त्यन्ये ऽहिपूतनम् । (७०।१)

पृष्ठारुर् गुदकुट्टं च केचिच्च तम् अनामिकम् ॥ (७०।२)

तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः । (७१।१)

शृतशीतं च शीताम्बुयुक्तम् अन्तरपानकम् ॥ (७१।२)

सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत् । (७२।१)

त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम् ॥ (७२।२)

कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनैः । (७३।१)

लेपयेद् अम्लपिष्टैर् वा चूर्णितैर् वावचूर्णयेत् ॥ (७३।२)

सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः । (७४।१)

शारिवाशङ्खनाभिभ्याम् असनस्य त्वचाथवा ॥ (७४।२)

रागकण्डूत्कटे कुर्याद् रक्तस्रावं जलौकसा । (७५।१)

सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके ॥ (७५।२)

पाठावेल्लद्विरजनीमुस्तभार्गीपुनर्नवैः । (७६।१)

सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिः वृश्चिकालीयुतैः शृतम् ॥ (७६।२)

लिहानो मात्रया रोगैर् मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः । (७७।१)

व्याधेर् यद्यस्य भैषज्यं स्तनस् तेन प्रलेपितः । (७७।२)

स्थितो मुहूर्तं धौतो ऽनु पीतस् तं तं जयेद् गदम् ॥ (७७।३)