अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

राजयक्ष्मननेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः । (१।३)

राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराड् इति च स्मृतः ॥ (१।४)

नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञो ऽभूद् यद् अयं पुरा । (२।१)

यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः ॥ (२।२)

देहौषधक्षयकृतेः क्षयस् तत्संभवाच्च सः । (३।१)

रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात् ॥ (३।२)

साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसंक्षयः । (४।१)

अन्नपानविधित्यागश् चत्वारस् तस्य हेतवः ॥ (४।२)

तैरुदीर्णो ऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः । (५।१)

शरीरसंधीन् आविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन् ॥ (५।२)

मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा । (६।१)

सर्पन्न् ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यग् यथास्वं जनयेद् गदान् ॥ (६।२)

रूपं भविष्यतस् तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः । (७।१)

प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः ॥ (७।२)

स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम् । (८।१)

मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायो ऽन्नपानयोः ॥ (८।२)

हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतो ऽपि बलक्षयः । (९।१)

पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफो ऽक्ष्णोर् अतिशुक्लता ॥ (९।२)

बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम् । (१०।१)

स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम् ॥ (१०।२)

नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत् । (११।१)

पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः ॥ (११।२)

केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम् । (१२।१)

शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसः ॥ (१२।२)

ज्योतिर् गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम् । (१३।१)

पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजो ऽरुचिः ॥ (१३।२)

ऊर्ध्वं विड्भ्रंशसंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे । (१४।१)

तिर्यक्स्थे पार्श्वरुग्दोषे संधिगे भवति ज्वरः ॥ (१४।२)

रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः । (१५।१)

तेषाम् उपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसम् उरोरुजम् ॥ (१५।२)

जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः । (१६।१)

तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलम् अंसाङ्गमर्दनम् ॥ (१६।२)

कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः पित्तात् पादांसपाणिषु । (१७।१)

दाहो ऽतीसारो ऽसृक्छर्दिर् मुखगन्धो ज्वरो मदः ॥ (१७।२)

कफाद् अरोचकश्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम् । (१८।१)

प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादो ऽल्पवह्निता ॥ (१८।२)

दोषैर् मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः । (१९।१)

स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च ॥ (१९।२)

विदह्यमानः स्वस्थाने रसस् तांस् तान् उपद्रवान् । (२०।१)

कुर्याद् अगच्छन् मांसादीन् असृक् चोर्ध्वं प्रधावति ॥ (२०।२)

पच्यते कोष्ठ एवान्नम् अन्नपक्त्रैव चास्य यत् । (२१।१)

प्रायो ऽस्मान् मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये ॥ (२१।२)

रसो ऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु । (२२।१)

उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी ॥ (२२।२)

लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम् । (२३।१)

वर्जयेत् साधयेद् एव सर्वेष्वपि ततो ऽन्यथा ॥ (२३।२)

स्वरभेददोषैर् व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा । (२४।१)

स्वरभेदो भवेत् तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः ॥ (२४।२)

शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयो ऽनिलात् । (२५।१)

पित्तात् तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम् ॥ (२५।२)

लिम्पन्न् इव कफात् कण्ठं मन्दः खुरखुरायते । (२६।१)

स्वरो विबद्धः सर्वैस् तु सर्वलिङ्गः क्षयात् कषेत् ॥ (२६।२)

धूमायतीव चात्यर्थं मेदसा श्लेष्मलक्षणः । (२७।१)

कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्चात्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत् ॥ (२७।२)

अरोचकअरोचको भवेद् दोषैर् जिह्वाहृदयसंश्रयैः । (२८।१)

संनिपातेन मनसः संतापेन च पञ्चमः ॥ (२८।२)

कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात् । (२९।१)

सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम् ॥ (२९।२)

छर्दिर् दोषैः पृथक् सर्वैर् द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी । (३०।१)

उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वम् अस्यति ॥ (३०।२)

तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयो ऽग्रगाः । (३१।१)

नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारम् उत्क्षिपेत् ॥ (३१।२)

ततो विच्छिन्नम् अल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत् । (३२।१)

शब्दोद्गारयुतं कृष्णम् अच्छं कृच्छ्रेण वेगवत् ॥ (३२।२)

कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः । (३३।१)

पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम् ॥ (३३।२)

सासृग् अम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्छातापदाहवत् । (३४।१)

कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम् ॥ (३४।२)

मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं रोमहर्षणम् । (३५।१)

मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान् ॥ (३५।२)

सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत् । (३६।१)

पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः ॥ (३६।२)

तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर् द्विष्टार्थयोगजा । (३७।१)

वातादीन् एव विमृशेत् कृमितृणामदौर्हृदे ॥ (३७।२)

शूलवेपथुहृल्लासैर् विशेषात् कृमिजां वदेत् । (३८।१)

हृद्रोगकृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः ॥ (३८।२)

तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च संभवः । (३९।१)

वातेन शूल्यते ऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटतीव च ॥ (३९।२)

भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः । (४०।१)

अकस्माद् दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता ॥ (४०।२)

वेपथुर् वेष्टनं मोहः श्वासरोधो ऽल्पनिद्रता । (४१।१)

पित्तात् तृष्णा भ्रमो मूर्छा दाहः स्वेदो ऽम्लकः क्लमः ॥ (४१।२)

छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः । (४२।१)

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत् ॥ (४२।२)

कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः । (४३।१)

सर्वलिङ्गस् त्रिभिर् दोषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता ॥ (४३।२)

तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः । (४४।१)

हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते ॥ (४४।२)

चिकित्सेद् आमयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम् । (४५।१)

तृष्णावातात् पित्तात् कफात् तृष्णा संनिपाताद् रसक्षयात् ॥ (४५।२)

षष्ठी स्याद् उपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम् । (४६।१)

सर्वासु तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात् ॥ (४६।२)

सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत् । (४७।१)

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः ॥ (४७।२)

संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम् । (४८।१)

मुखशोषो जलातृप्तिर् अन्नद्वेषः स्वरक्षयः ॥ (४८।२)

कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः । (४९।१)

प्रलापश्चित्तविभ्रंशस् तृड्ग्रहोक्तास् तथामयाः ॥ (४९।२)

मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः । (५०।१)

गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः ॥ (५०।२)

शीताम्बुपानाद् वृद्धिश्च पित्तान् मूर्छास्यतिक्तता । (५१।१)

रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहो ऽतिधूमकः ॥ (५१।२)

कफो रुणद्धि कुपितस् तोयवाहिषु मारुतम् । (५२।१)

स्रोतःसु स कफस् तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः ॥ (५२।२)

शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता । (५३।१)

आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः ॥ (५३।२)

आलस्यम् अविपाकश्च सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणा । (५४।१)

आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद् वातपित्तजा ॥ (५४।२)

उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस् तृषम् । (५५।१)

ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात् पित्तजैव सा ॥ (५५।२)

या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या । (५६।१)

स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा ॥ (५६।२)

तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका । (५७।१)

शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः ॥ (५७।२)

या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता ॥ (५८।१)