अथातः सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

प्राग्रूप एव स्यन्देषु तीक्ष्णं गण्डूषनावनम् । (१।३)

कारयेद् उपवासं च कोपाद् अन्यत्र वातजात् ॥ (१।४)

दाहोपदेहरागाश्रुशोफशान्त्यै बिडालकम् । (२।१)

कुर्यात् सर्वत्र पत्त्रैलामरिचस्वर्णगैरिकैः ॥ (२।२)

सरसाञ्जनयष्ट्याह्वनतचन्दनसैन्धवैः । (३।१)

सैन्धवं नागरं तार्क्ष्यं भृष्टं मण्डेन सर्पिषः ॥ (३।२)

वातजे घृतभृष्टं वा योज्यं शबरदेशजम् । (४।१)

मांसीपद्मककालीययष्ट्याह्वैः पित्तरक्तयोः ॥ (४।२)

मनोह्वाफलिनीक्षौद्रैः कफे सर्वैस्तु सर्वजे । (५।१)

सितमरिचभागम् एकं चतुर्मनोह्वं द्विरष्टशाबरकम् । (५।२)

संचूर्ण्य वस्त्रबद्धं प्रकुपितमात्रे ऽवगुण्ठनं नेत्रे ॥ (५।३)

आरण्याश्छगणरसे पटावबद्धाः सुस्विन्ना नखवितुषीकृताः कुलत्थाः । (६।१)

तच्चूर्णं सकृद् अवचूर्णनान्निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम् ॥ (६।२)

घोषाभयातुत्थकयष्टिलोध्रैर् मूती सुसूक्ष्मैः श्लथवस्त्रबद्धैः । (७।१)

ताम्रस्थधान्याम्लनिमग्नमूर्तिरर्तिं जयत्यक्षिणि नैकरूपाम् ॥ (७।२)

षोडशभिः सलिलपलैः पलं तथैकं कटङ्कटेर्याः सिद्धम् । (८।१)

सेको ऽष्टभागशिष्टः क्षौद्रयुतः सर्वदोषकुपिते नेत्रे ॥ (८।२)

वातपित्तकफसंनिपातजां नेत्रयोर् बहुविधाम् अपि व्यथाम् । (९।१)

शीघ्रम् एव जयति प्रयोजितः शिग्रुपल्लवरसः समाक्षिकः ॥ (९।२)

तरुणम् उरुबूकपत्त्रं मूलं च विभिद्य सिद्धम् आजे क्षीरे । (१०।१)

वाताभिष्यन्दरुजं सद्यो विनिहन्ति सक्तुपिण्डिका चोष्णा ॥ (१०।२)

आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर् हितः । (११।१)

कोष्णः सहैरण्डजटाबृहतीमधुशिग्रुभिः ॥ (११।२)

ह्रीवेरवक्रशार्ङ्गष्टोदुम्बरत्वक्षु साधितम् । (१२।१)

साम्भसा पयसाजेन शूलाश्च्योतनम् उत्तमम् ॥ (१२।२)

मञ्जिष्ठारजनीलाक्षाद्राक्षर्द्धिमधुकोत्पलैः । (१३।१)

क्वाथः सशर्करः शीतः सेचनं रक्तपित्तजित् ॥ (१३।२)

कसेरुयष्ट्याह्वरजस्तान्तवे शिथिलं स्थितम् । (१४।१)

अप्सु दिव्यासु निहितं हितं स्यन्दे ऽस्रपित्तजे ॥ (१४।२)

पुण्ड्रयष्टीनिशामूती प्लुता स्तन्ये सशर्करे । (१५।१)

छागदुग्धे ऽथवा दाहरुग्रागाश्रुनिवर्तनी ॥ (१५।२)

श्वेतलोध्रं समधुकं घृतभृष्टं सुचूर्णितम् । (१६।१)

वस्त्रस्थं स्तन्यमृदितं पित्तरक्ताभिघातजित् ॥ (१६।२)

नागरत्रिफलानिम्बवासालोध्ररसः कफे । (१७।१)

कोष्णम् आश्च्योतनं मिश्रैर् भेषजैः सांनिपातिके ॥ (१७।२)

सर्पिः पुराणं पवने पित्ते शर्करयान्वितम् । (१८।१)

व्योषसिद्धं कफे पीत्वा यवक्षारावचूर्णितम् ॥ (१८।२)

स्रावयेद् रुधिरं भूयस्ततः स्निग्धं विरेचयेत् । (१९।१)

आनूपवेसवारेण शिरोवदनलेपनम् ॥ (१९।२)

उष्णेन शूले दाहे तु पयःसर्पिर्युतैर् हिमैः । (२०।१)

तिमिरप्रतिषेधं च वीक्ष्य युञ्ज्याद् यथायथम् ॥ (२०।२)

अयम् एव विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते । (२१।१)

अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत् ॥ (२१।२)

रूप्यं रूक्षेण गोदध्ना लिम्पेन्नीलत्वम् आगते । (२२।१)

शुष्के तु मस्तुना वर्तिर् वाताक्ष्यामयनाशिनी ॥ (२२।२)

सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला । (२३।१)

पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा ॥ (२३।२)

सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः । (२४।१)

फेन ऐलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत् ॥ (२४।२)

प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी चाष्टपलं पचेत् । (२५।१)

जलद्रोणे रसे पूते पुनः पक्वे घने क्षिपेत् ॥ (२५।२)

पुष्पाञ्जनाद् दशपलं कर्षं च मरिचात् ततः । (२६।१)

कृतश्चूर्णो ऽथवा वर्तिः सर्वाभिष्यन्दसंभवान् ॥ (२६।२)

हन्ति रागरुजाघर्षान् सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत् । (२७।१)

अयं पाशुपतो योगो रहस्यं भिषजां परम् ॥ (२७।२)

शुष्काक्षिपाके हविषः पानम् अक्ष्णोश्च तर्पणम् । (२८।१)

घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन वाणुना ॥ (२८।२)

परिषेको हितश्चात्र पयः कोष्णं ससैन्धवम् । (२९।१)

सर्पिर्युक्तं स्तन्यपिष्टम् अञ्जनं च महौषधम् ॥ (२९।२)

वसा वानूपसत्त्वोत्था किंचित्सैन्धवनागरा । (३०।१)

घृताक्तान् दर्पणे घृष्टान् केशान् मल्लकसंपुटे ॥ (३०।२)

दग्ध्वाज्यपिष्टा लोहस्था सा मषी श्रेष्ठम् अञ्जनम् । (३१।१)

सशोफे वाल्पशोफे च स्निग्धस्य व्यधयेत् सिराम् ॥ (३१।२)

रेकः स्निग्धे पुनर् द्राक्षापथ्याक्वाथत्रिवृद्घृतैः । (३२।१)

श्वेतलोध्रं घृते भृष्टं चूर्णितं तान्तवस्थितम् ॥ (३२।२)

उष्णाम्बुना विमृदितं सेकः शूलहरः परम् । (३३।१)

दार्वीप्रपौण्डरीकस्य क्वाथो वाश्च्योतने हितः ॥ (३३।२)

ताम्रं लोहे मूत्रघृष्टं प्रयुक्तं नेत्रे सर्पिर्धूपितं वेदनाघ्नम् । (३४।१)

ताम्रे घृष्टो गव्यदध्नः सरो वा युक्तः कृष्णासैन्धवाभ्यां वरिष्ठः ॥ (३४।२)

शङ्खं ताम्रे स्तन्यघृष्टं घृताक्तैः शम्याः पत्त्रैर् धूपितं तद् यवैश्च । (३५।१)

नेत्रे युक्तं हन्ति संधावसंज्ञं क्षिप्रं घर्षं वेदनां चातितीव्राम् ॥ (३५।२)

उदुम्बरफलं लोहे घृष्टं स्तन्येन धूपितम् ॥ (३६।१)

साज्यैः शमीछदैर् दाहशूलरागाश्रुहर्षजित् । (३७।१)

शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसंपुटे ॥ (३७।२)

घृतेन धूपितो हन्ति शोफघर्षाश्रुवेदनाः । (३८।१)

तिलाम्भसा मृत्कपालं कांस्ये घृष्टं सुधूपितम् ॥ (३८।२)

निम्बपत्त्रैर् घृताभ्यक्तैर् घर्षशूलाश्रुरागजित् । (३९।१)

संधावेनाञ्जिते नेत्रे विगतौषधवेदने ॥ (३९।२)

स्तन्येनाश्च्योतनं कार्यं त्रिः परं नाञ्जयेच्च तैः । (४०।१)

तालीशपत्त्रचपलानतलोहरजोऽञ्जनैः ॥ (४०।२)

जातीमुकुलकासीससैन्धवैर् मूत्रपेषितैः । (४१।१)

ताम्रम् आलिप्य सप्ताहं धारयेत् पेषयेत् ततः ॥ (४१।२)

मूत्रेणैवानु गुटिकाः कार्याश्छायाविशोषिताः । (४२।१)

ताः स्तन्यघृष्टा घर्षाश्रुशोफकण्डूविनाशनाः ॥ (४२।२)

व्याघ्रीत्वङ्मधुकं ताम्ररजो ऽजाक्षीरकल्कितम् । (४३।१)

शम्यामलकपत्त्राज्यधूपितं शोफरुक्प्रणुत् ॥ (४३।२)

अम्लोषिते प्रयुञ्जीत पित्ताभिष्यन्दसाधनम् । (४४।१)

उत्क्लिष्टाः कफपित्तास्रनिचयोत्थाः कुकूणकः ॥ (४४।२)

पक्ष्मोपरोधं शुष्काक्षिपाकः पूयालसो बिसः । (४५।१)

पोथक्यम्लोषितो ऽल्पाख्यः स्यन्दमन्था विनानिलात् ॥ (४५।२)

एते ऽष्टादश पिल्लाख्या दीर्घकालानुबन्धिनः । (४६।१)

चिकित्सा पृथग् एतेषां स्वंस्वम् उक्ताथ वक्ष्यते ॥ (४६।२)

पिल्लीभूतेषु सामान्याद् अथ पिल्लाख्यरोगिणः । (४७।१)

स्निग्धस्य छर्दितवतः सिराव्यधहृतासृजः ॥ (४७।२)

विरिक्तस्य च वर्त्मानु निर्लिखेद् आ विशुद्धितः । (४८।१)

तुत्थकस्य पलं श्वेतमरिचानि च विंशतिः ॥ (४८।२)

त्रिंशता काञ्जिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत् । (४९।१)

पिल्लान् अपिल्लान् कुरुते बहुवर्षोत्थितान् अपि ॥ (४९।२)

तत् सेकेनोपदेहाश्रुकण्डूशोफांश्च नाशयेत् । (५०।१)

करञ्जबीजं सुरसं सुमनःकोरकाणि च ॥ (५०।२)

संक्षुद्य साधयेत् क्वाथे पूते तत्र रसक्रिया । (५१।१)

अञ्जनं पिल्लभैषज्यं पक्ष्मणां च प्ररोहणम् ॥ (५१।२)

रसाञ्जनं सर्जरसो रीतिपुष्पं मनःशिला । (५२।१)

समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च ॥ (५२।२)

अञ्जनं मधुना पिष्टं क्लेदकण्डूघ्नम् उत्तमम् । (५३।१)

अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् ॥ (५३।२)

भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च । (५४।१)

सैन्धवत्रिफलाकृष्णाकटुकाशङ्खनाभयः ॥ (५४।२)

सताम्ररजसो वर्तिः पिल्लशुक्रकनाशिनी । (५५।१)

पुष्पकासीसचूर्णो वा सुरसारसभावितः । (५५।२)

ताम्रे दशाहं तत् पैल्ल्यपक्ष्मशातजिद् अञ्जनम् ॥ (५५।३)

अलं च सौवीरकम् अञ्जनं च ताभ्यां समं ताम्ररजः सुसूक्ष्मम् । (५६।१)

पिल्लेषु रोमाणि निषेवितो ऽसौ चूर्णः करोत्येकशलाकयापि ॥ (५६।२)

लाक्षानिर्गुण्डीभृङ्गदार्वीरसेन श्रेष्ठं कार्पासं भावितं सप्तकृत्वः । (५७।१)

दीपः प्रज्वाल्यः सर्पिषा तत्समुत्था श्रेष्ठा पिल्लानां रोपणार्थे मषी सा ॥ (५७।२)

वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ॥ (५८।१)

पुनः पुनर् विरेकं च नित्यम् आश्च्योतनाञ्जनम् । (५९।१)

नावनं धूमपानं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ (५९।२)

पूयालसे त्वशान्ते ऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया । (६०।१)

चतुर्णवतिरित्यक्ष्णो हेतुलक्षणसाधनैः ॥ (६०।२)

परस्परम् असंकीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदाः । (६१।१)

सर्वदा च निषेवेत स्वस्थो ऽपि नयनप्रियः ॥ (६१।२)

पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान् । (६२।१)

मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिःपरिप्लुतान् ॥ (६२।२)

शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम् । (६३।१)

सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम् ॥ (६३।२)

आतपत्रं पदत्राणं विधिवद् दोषशोधनम् । (६४।१)

वर्जयेद् वेगसंरोधम् अजीर्णाध्यशनानि च ॥ (६४।२)

क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान् । (६५।१)

विदाहि विष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम् ॥ (६५।२)

द्वे पादमध्ये पृथुसंनिवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे । (६६।१)

ता म्रक्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयने नयन्ति ॥ (६६।२)

मलौष्ण्यसंघट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः । (६७।१)

भजेत् सदा दृष्टिहितानि तस्माद् उपानदभ्यञ्जनधावनानि ॥ (६७।२)