अथातः शल्याहरणविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः शल्यानां पञ्चधा गतिः । (१।३)

ध्यामं शोफरुजावन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः ॥ (१।४)

अभ्युद्गतं बुद्बुदवत् पिटिकोपचितं व्रणम् । (२।१)

मृदुमांसं च जानीयाद् अन्तःशल्यं समासतः ॥ (२।२)

विशेषात् त्वग्गते शल्ये विवर्णः कठिनायतः । (३।१)

शोफो भवति मांसस्थे चोषः शोफो विवर्धते ॥ (३।२)

पीडनाक्षमता पाकः शल्यमार्गो न रोहति । (४।१)

पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवच्छ्वयथुं विना ॥ (४।२)

आक्षेपः स्नायुजालस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः । (५।१)

स्नायुगे दुर्हरं चैतत् सिराध्मानं सिराश्रिते ॥ (५।२)

स्वकर्मगुणहानिः स्यात् स्रोतसां स्रोतसि स्थिते । (६।१)

धमनीस्थे ऽनिलो रक्तं फेनयुक्तम् उदीरयेत् ॥ (६।२)

निर्याति शब्दवान् स्याच्च हृल्लासः साङ्गवेदनः । (७।१)

संघर्षो बलवान् अस्थिसंधिप्राप्ते ऽस्थिपूर्णता ॥ (७।२)

नैकरूपा रुजो ऽस्थिस्थे शोफस् तद्वच्च संधिगे । (८।१)

चेष्टानिवृत्तिश्च भवेद् आटोपः कोष्ठसंश्रिते ॥ (८।२)

आनाहो ऽन्नशकृन्मूत्रदर्शनं च व्रणानने । (९।१)

विद्यान् मर्मगतं शल्यं मर्मविद्धोपलक्षणैः ॥ (९।२)

यथास्वं च परिस्रावैस् त्वगादिषु विभावयेत् । (१०।१)

रुह्यते शुद्धदेहानाम् अनुलोमस्थितं तु तत् ॥ (१०।२)

दोषकोपाभिघातादिक्षोभाद् भूयो ऽपि बाधते । (११।१)

त्वङ्नष्टे यत्र तत्र स्युरभ्यङ्गस्वेदमर्दनैः ॥ (११।२)

रागरुग्दाहसंरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते । (१२।१)

आशु शुष्यति लेपो वा तत्स्थानं शल्यवद् वदेत् ॥ (१२।२)

मांसप्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच्छ्लथतां गतम् । (१३।१)

क्षोभाद् रागादिभिः शल्यं लक्षयेत् तद्वद् एव च ॥ (१३।२)

पेश्यस्थिसंधिकोष्ठेषु नष्टम् अस्थिषु लक्षयेत् । (१४।१)

अस्थ्नाम् अभ्यञ्जनस्वेदबन्धपीडनमर्दनैः ॥ (१४।२)

प्रसारणाकुञ्चनतः संधिनष्टं तथास्थिवत् । (१५।१)

नष्टे स्नायुसिरास्रोतोधमनीष्वसमे पथि ॥ (१५।२)

अश्वयुक्तं रथं खण्डचक्रम् आरोप्य रोगिणम् । (१६।१)

शीघ्रं नयेत् ततस् तस्य संरम्भाच्छल्यम् आदिशेत् ॥ (१६।२)

मर्मनष्टं पृथङ् नोक्तं तेषां मांसादिसंश्रयात् । (१७।१)

सामान्येन सशल्यं तु क्षोभिण्या क्रियया सरुक् ॥ (१७।२)

वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः । (१८।१)

अदृश्यशल्यसंस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत् ॥ (१८।२)

तेषाम् आहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ । (१९।१)

अर्वाचीनपराचीने निर्हरेत् तद्विपर्ययात् ॥ (१९।२)

सुखाहार्यं यतश्छित्त्वा ततस् तिर्यग्गतं हरेत् । (२०।१)

शल्यं न निर्घात्यम् उरःकक्षावङ्क्षणपार्श्वगम् ॥ (२०।२)

प्रतिलोमम् अनुत्तुण्डं छेद्यं पृथुमुखं च यत् । (२१।१)

नैवाहरेद् विशल्यघ्नं नष्टं वा निरुपद्रवम् ॥ (२१।२)

अथाहरेत् करप्राप्यं करेणैवेतरत् पुनः । (२२।१)

दृश्यं सिंहाहिमकरवर्मिकर्कटकाननैः ॥ (२२।२)

अदृश्यं व्रणसंस्थानाद् ग्रहीतुं शक्यते यतः । (२३।१)

कङ्कभृङ्गाह्वकुररशरारिवायसाननैः ॥ (२३।२)

संदंशाभ्यां त्वगादिस्थं तालाभ्यां सुषिरं हरेत् । (२४।१)

सुषिरस्थं तु नलकैः शेषं शेषैर् यथायथम् ॥ (२४।२)

शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्लोहितं व्रणम् । (२५।१)

कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाचारिकम् आदिशेत् ॥ (२५।२)

सिरास्नायुविलग्नं तु चालयित्वा शलाकया । (२६।१)

हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना ॥ (२६।२)

ततः स्थानान्तरं प्राप्तम् आहरेत् तद् यथायथम् । (२७।१)

यथामार्गं दुराकर्षम् अन्यतो ऽप्येवम् आहरेत् ॥ (२७।२)

अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत् । (२८।१)

इत्यशक्ये सुबलिभिः सुगृहीतस्य किङ्करैः ॥ (२८।२)

तथाप्यशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुर्ज्यया । (२९।१)

सुबद्धं वक्त्रकटके बध्नीयात् सुसमाहितः ॥ (२९।२)

सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाथ तम् । (३०।१)

ताडयेद् इति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा ॥ (३०।२)

उद्धरेच्छल्यम् एवं वा शाखायां कल्पयेत् तरोः । (३१।१)

बद्ध्वा दुर्बलवारङ्गं कुशाभिः शल्यम् आहरेत् ॥ (३१।२)

श्वयथुग्रस्तवारङ्गं शोफम् उत्पीड्य युक्तितः । (३२।१)

मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत् ॥ (३२।२)

तैरेव चानयेन् मार्गम् अमार्गोत्तुण्डितं तु यत् । (३३।१)

मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्यास्येन निगृह्य वा ॥ (३३।२)

अयस्कान्तेन निष्कर्णं विवृतास्यम् ऋजुस्थितम् । (३४।१)

पक्वाशयगतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत् ॥ (३४।२)

दुष्टवातविषस्तन्यरक्ततोयादि चूषणैः । (३५।१)

कण्ठस्रोतोगते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत् ॥ (३५।२)

बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत् । (३६।१)

नाड्याग्नितापितां क्षिप्त्वा शलाकाम् अप्स्थिरीकृताम् ॥ (३६।२)

आनयेज्जातुषं कण्ठाज्जतुदिग्धाम् अजातुषम् । (३७।१)

केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकम् आक्षिपेत् ॥ (३७।२)

सहसा सूत्रबद्धेन वमतस् तेन चेतरत् । (३८।१)

अशक्यं मुखनासाभ्याम् आहर्तुं परतो नुदेत् ॥ (३८।२)

अप्पानस्कन्धघाताभ्यां ग्रासशल्यं प्रवेशयेत् । (३९।१)

सूक्ष्माक्षिव्रणशल्यानि क्षौमवालजलैर् हरेत् ॥ (३९।२)

अपां पूर्णं विधुनुयाद् अवाक्शिरसम् आयतम् । (४०।१)

वामयेच्चामुखं भस्मराशौ वा निखनेन् नरम् ॥ (४०।२)

कर्णे ऽम्बुपूर्णे हस्तेन मथित्वा तैलवारिणी । (४१।१)

क्षिपेद् अधोमुखं कर्णं हन्याद् वा चूषयेत वा ॥ (४१।२)

कीटे स्रोतोगते कर्णं पूरयेल्लवणाम्बुना । (४२।१)

शुक्तेन वा सुखोष्णेन मृते क्लेदहरो विधिः ॥ (४२।२)

जातुषं हेमरूप्यादिधातुजं च चिरस्थितम् । (४३।१)

ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देहजेन विलीयते ॥ (४३।२)

मृद्वेणुदारुशृङ्गास्थिदन्तवालोपलानि न । (४४।१)

विषाणवेण्वयस्तालदारुशल्यं चिराद् अपि ॥ (४४।२)

प्रायो निर्भुज्यते तद्धि पचत्याशु पलासृजी । (४५।१)

शल्ये मांसावगाढे चेत् स देशो न विदह्यते ॥ (४५।२)

ततस् तं मर्दनस्वेदशुद्धिकर्षणबृंहणैः । (४६।१)

तीक्ष्णोपनाहपानान्नघनशस्त्रपदाङ्कनैः ॥ (४६।२)

पाचयित्वा हरेच्छल्यं पाटनैषणभेदनैः । (४७।१)

शल्यप्रदेशयन्त्राणाम् अवेक्ष्य बहुरूपताम् । (४७।२)

तैस् तैरुपायैर् मतिमान् शल्यं विद्यात् तथाहरेत् ॥ (४७।३)