राज्ञोक्तम् अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

अस्निग्धस्विन्नदेहस्य गुरुकोष्ठस्य योजितः । (१।३)

शीतो ऽल्पस्नेहलवणद्रव्यमात्रो घनो ऽपि वा ॥ (१।४)

वस्तिः संक्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वाद् अनिर्हरन् । (२।१)

करोत्ययोगं तेन स्याद् वातमूत्रशकृद्ग्रहः ॥ (२।२)

नाभिवस्तिरुजा दाहो हृल्लेपः श्वयथुर् गुदे । (३।१)

कण्डूर् गण्डानि वैवर्ण्यम् अरतिर् वह्निमार्दवम् ॥ (३।२)

क्वाथद्वयं प्राग्विहितं मध्यदोषे ऽतिसारिणि । (४।१)

उष्णस्य तस्माद् एकस्य तत्र पानं प्रशस्यते ॥ (४।२)

फलवर्त्यस् तथा स्वेदाः कालं ज्ञात्वा विरेचनम् । (५।१)

बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान् ॥ (५।२)

सुरादिमूत्रवान् वस्तिः सप्राक्पेष्यस् तम् आनयेत् । (६।१)

युक्तो ऽल्पवीर्यो दोषाढ्ये रूक्षे क्रूराशये ऽथवा ॥ (६।२)

वस्तिर् दोषावृतो रुद्धमार्गो रुन्ध्यात् समीरणम् । (७।१)

स विमार्गो ऽनिलः कुर्याद् आध्मानं मर्मपीडनम् ॥ (७।२)

विदाहं गुदकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम् । (८।१)

रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति ॥ (८।२)

स्वभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तत्र वर्तिं प्रयोजयेत् । (९।१)

बिल्वादिश्च निरूहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान् ॥ (९।२)

सरलामरदारुभ्यां साधितं चानुवासनम् । (१०।१)

कुर्वतो वेगसंरोधं पीडितो वातिमात्रया ॥ (१०।२)

अस्निग्धलवणोष्णो वा वस्तिरल्पो ऽल्पभेषजः । (११।१)

मृदुर् वा मारुतेनोर्ध्वं विक्षिप्तो मुखनासिकात् ॥ (११।२)

निरेति मूर्छाहृल्लासतृड्दाहादीन् प्रवर्तयन् । (१२।१)

मूर्छाविकारं दृष्ट्वास्य सिञ्चेच्छीताम्बुना मुखम् ॥ (१२।२)

व्यजेद् आ क्लमनाशाच्च प्राणायामं च कारयेत् । (१३।१)

पृष्ठपार्श्वोदरं मृज्यात् करैरुष्णैरधोमुखम् ॥ (१३।२)

केशेषूत्क्षिप्य धुन्वीत भीषयेद् व्यालदंष्ट्रिभिः । (१४।१)

शस्त्रोल्काराजपुरुषैर् वस्तिरेति तथा ह्यधः ॥ (१४।२)

पाणिवस्त्रैर् गलापीडं कुर्यान् न म्रियते तथा । (१५।१)

प्राणोदाननिरोधाद्धि सुप्रसिद्धतरायनः ॥ (१५।२)

अपानः पवनो वस्तिं तम् आश्वेवापकर्षति । (१६।१)

कुष्ठक्रमुककल्कं च पाययेताम्लसंयुतम् ॥ (१६।२)

औष्ण्यात् तैक्ष्ण्यात् सरत्वाच्च वस्तिं सो ऽस्यानुलोमयेत् । (१७।१)

गोमूत्रेण त्रिवृत्पथ्याकल्कं वाधोऽनुलोमनम् ॥ (१७।२)

पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः । (१८।१)

यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितैः ॥ (१८।२)

वस्तिर् गोमूत्रसिद्धैर् वा सामृतावंशपल्लवैः । (१९।१)

पूतिकरञ्जत्वक्पत्त्रशठीदेवाह्वरोहिषैः ॥ (१९।२)

सतैलगुडसिन्धूत्थो विरेकौषधकल्कवान् । (२०।१)

बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो वस्तिरुरःस्थिते ॥ (२०।२)

शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः । (२१।१)

वस्तिर् अत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनो ऽतिस्वेदितस्य वा ॥ (२१।२)

अल्पे दोषे मृदौ कोष्ठे प्रयुक्तो वा पुनः पुनः । (२२।१)

अतियोगत्वम् आपन्नो भवेत् कुक्षिरुजाकरः ॥ (२२।२)

विरेचनातियोगेन स तुल्याकृतिसाधनः । (२३।१)

वस्तिः क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णलवणः पैत्तिकस्य वा ॥ (२३।२)

गुदं दहन् लिखन् क्षिण्वन् करोत्यस्य परिस्रवम् । (२४।१)

स विदग्धं स्रवत्यस्रं वर्णैः पित्तं च भूरिभिः ॥ (२४।२)

बहुशश्चातिवेगेन मोहं गच्छति सो ऽसकृत् । (२५।१)

रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया तत्र प्रशस्यते ॥ (२५।२)

दाहादिषु त्रिवृत्कल्कं मृद्वीकावारिणा पिबेत् । (२६।१)

तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकाञ् जयेत् ॥ (२६।२)

विशुद्धश्च पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम् । (२७।१)

युञ्ज्याद् वातिविरिक्तस्य क्षीणविट्कस्य भोजनम् ॥ (२७।२)

माषयूषेण कुल्माषान् पानं दध्यथवा सुराम् । (२८।१)

सिद्धिर् वस्त्यापदाम् एवं स्नेहवस्तेस् तु वक्ष्यते ॥ (२८।२)

शीतो ऽल्पो वाधिके वाते पित्ते ऽत्युष्णः कफे मृदुः । (२९।१)

अतिभुक्ते गुरुर् वर्चःसंचये ऽल्पबलस् तथा ॥ (२९।२)

दत्तस् तैरावृतः स्नेहो नायात्यभिभवाद् अपि । (३०।१)

स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः ॥ (३०।२)

पार्श्वरुग्वेष्टनैर् विद्याद् वायुना स्नेहम् आवृतम् । (३१।१)

स्निग्धाम्ललवणोष्णैस् तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः ॥ (३१।२)

सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः । (३२।१)

निरूहैर् निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः ॥ (३२।२)

ताभ्याम् एव च तैलाभ्यां सायं भुक्ते ऽनुवासयेत् । (३३।१)

तृड्दाहरागसंमोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः ॥ (३३।२)

विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस् तं वस्तिभिर् हरेत् । (३४।१)

तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः ॥ (३४।२)

सम्मूर्छाग्लानिभिर् विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहम् आवृतम् । (३५।१)

कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः ॥ (३५।२)

फलतैलयुतैः साम्लैर् वस्तिभिस् तं विनिर्हरेत् । (३६।१)

छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः ॥ (३६।२)

आमलिङ्गैः सदाहैस् तं विद्याद् अत्यशनावृतम् । (३७।१)

कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम् ॥ (३७।२)

मृदुर् विरेकः सर्वं च तत्रामविहितं हितम् । (३८।१)

विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः ॥ (३८।२)

स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः । (३९।१)

श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः ॥ (३९।२)

निर्हरेद् विधिना सम्यग् उदावर्तहरेण च । (४०।१)

अभुक्ते शूनपायौ वा पेयामात्राशितस्य वा ॥ (४०।२)

गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः । (४१।१)

ऊर्ध्वं कायं ततः कण्ठाद् ऊर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि ॥ (४१।२)

मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान् । (४२।१)

तत्सिद्धतैलो देयः स्यान् निरूहः सानुवासनः ॥ (४२।२)

कण्ठाद् आगच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः । (४३।१)

छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान् निबर्हणम् ॥ (४३।२)

नापक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति । (४४।१)

ततः कुर्यात् सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियात्र च ॥ (४४।२)

तीक्ष्णो वस्तिस् तथा तैलम् अर्कपत्त्ररसे शृतम् । (४५।१)

अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा ॥ (४५।२)

प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत् । (४६।१)

तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च ॥ (४६।२)

द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा । (४७।१)

स्यात् कटीगुदजङ्घोरुवस्तिस्तम्भार्तिभेदनम् ॥ (४७।२)

भोजनं तत्र वातघ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सवस्तयः । (४८।१)

पीड्यमाने ऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतो ऽनिलः ॥ (४८।२)

उरःशिरोरुजं सादम् ऊर्वोश्च जनयेद् बली । (४९।१)

वस्तिः स्यात् तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान् ॥ (४९।२)

अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम् । (५०।१)

तत्र वस्तिर् विरेकश्च गलपीडादि कर्म च ॥ (५०।२)

वमनाद्यैर् विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम् । (५१।१)

यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा ॥ (५१।२)

भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्माद् अपचारतः । (५२।१)

दद्यान् मधुरहृद्यानि ततो ऽम्ललवणौ रसौ ॥ (५२।२)

स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः । (५३।१)

अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः ॥ (५३।२)

व्यत्यासाद् उपयोगेन क्रमात् तं प्रकृतिं नयेत् । (५४।१)

सर्वंसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः ॥ (५४।२)