अथातो व्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

व्रणो द्विधा निजागन्तुदुष्टशुद्धविभेदतः । (१।३)

निजो दोषैः शरीरोत्थैरागन्तुर् बाह्यहेतुजः ॥ (१।४)

दोषैरधिष्ठितो दुष्टः शुद्धस्तैरनधिष्ठितः । (२।१)

संवृतत्वं विवृतता काठिन्यं मृदुताति वा ॥ (२।२)

अत्युत्सन्नावसन्नत्वम् अत्यौष्ण्यम् अतिशीतता । (३।१)

रक्तत्वं पाण्डुता कार्ष्ण्यं पूतिपूयपरिस्रुतिः ॥ (३।२)

पूतिमांससिरास्नायुच्छन्नतोत्सङ्गितातिरुक् । (४।१)

संरम्भदाहश्वयथुकण्ड्वादिभिरुपद्रुतः ॥ (४।२)

दीर्घकालानुबन्धश्च विद्याद् दुष्टव्रणाकृतिम् । (५।१)

स पञ्चदशधा दोषैः सरक्तैस्तत्र मारुतात् ॥ (५।२)

श्यावः कृष्णो ऽरुणो भस्मकपोतास्थिनिभो ऽपि वा । (६।१)

मस्तुमांसपुलाकाम्बुतुल्यतन्वल्पसंस्रुतिः ॥ (६।२)

निर्मांसस्तोदभेदाढ्यो रूक्षश्चटचटायते । (७।१)

पित्तेन क्षिप्रजः पीतो नीलः कपिलपिङ्गलः ॥ (७।२)

मूत्रकिंशुकभस्माम्बुतैलाभोष्णबहुस्रुतिः । (८।१)

क्षारोक्षितक्षतसमव्यथो रागोष्मपाकवान् ॥ (८।२)

कफेन पाण्डुः कण्डूमान् बहुश्वेतघनस्रुतिः । (९।१)

स्थूलौष्ठः कठिनः स्नायुसिराजालततो ऽल्परुक् ॥ (९।२)

प्रवालरक्तो रक्तेन सरक्तं पूयम् उद्गिरेत् । (१०।१)

वाजिस्थानसमो गन्धे युक्तो लिङ्गैश्च पैत्तिकैः ॥ (१०।२)

द्वाभ्यां त्रिभिश्च सर्वैश्च विद्याल्लक्षणसंकरात् । (११।१)

जिह्वाप्रभो मृदुः श्लक्ष्णः श्यावौष्ठपिटिकः समः ॥ (११।२)

किंचिदुन्नतमध्यो वा व्रणः शुद्धो ऽनुपद्रवः । (१२।१)

त्वगामिषसिरास्नायुसंध्यस्थीनि व्रणाशयाः ॥ (१२।२)

कोष्ठो मर्म च तान्यष्टौ दुःसाध्यान्युत्तरोत्तरम् । (१३।१)

सुसाध्यः सत्त्वमांसाग्निवयोबलवति व्रणः ॥ (१३।२)

वृत्तो दीर्घस्त्रिपुटकश्चतुरश्राकृतिश्च यः । (१४।१)

तथा स्फिक्पायुमेढ्रौष्ठपृष्ठान्तर्वक्त्रगण्डगः ॥ (१४।२)

कृच्छ्रसाध्यो ऽक्षिदशननासिकापाङ्गनाभिषु । (१५।१)

सेवनीजठरश्रोत्रपार्श्वकक्षास्तनेषु च ॥ (१५।२)

फेनपूयानिलवहः शल्यवान् ऊर्ध्वनिर्वमी । (१६।१)

भगन्दरो ऽन्तर्वदनस्तथा कट्यस्थिसंश्रितः ॥ (१६।२)

कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनां । (१७।१)

व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां च स्युर् व्रणे व्रणाः ॥ (१७।२)

नैव सिध्यन्ति वीसर्पज्वरातीसारकासिनाम् । (१८।१)

पिपासूनाम् अनिद्राणां श्वासिनाम् अविपाकिनाम् ॥ (१८।२)

भिन्ने शिरःकपाले वा मस्तुलुङ्गस्य दर्शने । (१९।१)

स्नायुक्लेदात् सिराछेदाद् गाम्भीर्यात् कृमिभक्षणात् ॥ (१९।२)

अस्थिभेदात् सशल्यत्वात् सविषत्वाद् अतर्कितात् । (२०।१)

मिथ्याबन्धाद् अतिस्नेहाद् रौक्ष्याद् रोमादिघट्टनात् ॥ (२०।२)

क्षोभाद् अशुद्धकोष्ठत्वात् सौहित्याद् अतिकर्शनात् । (२१।१)

मद्यपानाद् दिवास्वप्नाद् व्यवायाद् रात्रिजागरात् ॥ (२१।२)

व्रणो मिथ्योपचाराच्च नैव साध्यो ऽपि सिध्यति । (२२।१)

कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः ॥ (२२।२)

स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तम् आदिशेत् । (२३।१)

अथात्र शोफावस्थायां यथासन्नं विशोधनम् ॥ (२३।२)

योज्यं शोफो हि शुद्धानां व्रणश्चाशु प्रशाम्यति । (२४।१)

कुर्याच्छीतोपचारं च शोफावस्थस्य संततम् ॥ (२४।२)

दोषाग्निरग्निवत् तेन प्रयाति सहसा शमम् । (२५।१)

शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदनान्विते ॥ (२५।२)

विषयुक्ते विशेषेण जलजाद्यैर् हरेद् असृक् । (२६।१)

दुष्टास्रे ऽपगते सद्यः शोफरागरुजां शमः ॥ (२६।२)

हृते हृते च रुधिरे सुशीतैः स्पर्शवीर्ययोः । (२७।१)

सुश्लक्ष्णैस्तदहःपिष्टैः क्षीरेक्षुस्वरसद्रवैः ॥ (२७।२)

शतधौतघृतोपेतैर् मुहुरन्यैर् अशोषिभिः । (२८।१)

प्रतिलोमं हितो लेपः सेकाभ्यङ्गाश्च तत्कृताः ॥ (२८।२)

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः । (२९।१)

प्रदेहो भूरिसर्पिर्भिः शोफनिर्वापणः परम् ॥ (२९।२)

वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महारुजाम् । (३०।१)

स्रुतासृजां च शोफानां व्रणानाम् अपि चेदृशाम् ॥ (३०।२)

आनूपवेसवाराद्यैः स्वेदः सोमास्तिलाः पुनः । (३१।१)

भृष्टा निर्वापिताः क्षीरे तत्पिष्टा दाहरुग्घराः ॥ (३१।२)

स्थिरान् मन्दरुजः शोफान् स्नेहैर् वातकफापहैः । (३२।१)

अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या शनैः शनैः ॥ (३२।२)

विम्लापनार्थं मृद्नीयात् तलेनाङ्गुष्ठकेन वा । (३३।१)

यवगोधूममुद्गैश्च सिद्धपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ (३३।२)

विलीयते स चेन् नैवं ततस्तम् उपनाहयेत् । (३४।१)

अविदग्धस्तथा शान्तिं विदग्धः पाकम् अश्नुते ॥ (३४।२)

सकोलतिलवल्लोमा दध्यम्ला सक्तुपिण्डिका । (३५।१)

सकिण्वकुष्ठलवणा कोष्णा शस्तोपनाहने ॥ (३५।२)

सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते । (३६।१)

दारणं दारणार्हस्य सुकुमारस्य चेष्यते ॥ (३६।२)

गुग्गुल्वतसिगोदन्तस्वर्णक्षीरीकपोतविट् । (३७।१)

क्षारौषधानि क्षाराश्च पक्वशोफविदारणम् ॥ (३७।२)

पूयगर्भान् अणुद्वारान् सोत्सङ्गान् मर्मगान् अपि । (३८।१)

निःस्नेहैः पीडनद्रव्यैः समन्तात् प्रतिपीडयेत् ॥ (३८।२)

शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति । (३९।१)

न मुखे चैनम् आलिम्पेत् तथा दोषः प्रसिच्यते ॥ (३९।२)

कलाययवगोधूममाषमुद्गहरेणवः । (४०।१)

द्रव्याणां पिच्छिलानां च त्वङ्मूलानि प्रपीडनम् ॥ (४०।२)

सप्तसु क्षालनाद्येषु सुरसारग्वधादिकौ । (४१।१)

भृशं दुष्टे व्रणे योज्यौ मेहकुष्ठव्रणेषु च ॥ (४१।२)

अथवा क्षालनं क्वाथः पटोलीनिम्बपत्त्रजः । (४२।१)

अविशुद्धे विशुद्धे तु न्यग्रोधादित्वगुद्भवः ॥ (४२।२)

पटोलीतिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्तीनिशाद्वयम् । (४३।१)

निम्बपत्त्राणि चालेपः सपटुर् व्रणशोधनः ॥ (४३।२)

व्रणान् विशोधयेद् वर्त्या सूक्ष्मास्यान् संधिमर्मगान् । (४४।१)

कृतया त्रिवृतादन्तीलाङ्गलीमधुसैन्धवैः ॥ (४४।२)

वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेद् उग्रवेदनान् । (४५।१)

यवाज्यभूर्जमदनश्रीवेष्टकसुराह्वयैः ॥ (४५।२)

निर्वापयेद् भृशं शीतैः पित्तरक्तविषोल्बणान् । (४६।१)

शुष्काल्पमांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम् ॥ (४६।२)

न्यग्रोधपद्मकादिभ्याम् अश्वगन्धाबलातिलैः । (४७।१)

अद्यान् मांसादमांसानि विधिनोपहितानि च ॥ (४७।२)

मांसं मांसादमांसेन वर्धते शुद्धचेतसः । (४८।१)

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानाम् अवसादनम् ॥ (४८।२)

जातीमुकुलकासीसमनोह्वालपुराग्निकैः । (४९।१)

उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान् ॥ (४९।२)

व्रणान् सुदुःखशोध्यांश्च शोधयेत् क्षारकर्मणा । (५०।१)

स्रवन्तो ऽश्मरीजा मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः ॥ (५०।२)

छिन्नाश्च संधयो येषां यथोक्तैर् ये च शोधनैः । (५१।१)

शोध्यमाना न शुध्यन्ति शोध्याः स्युस्ते ऽग्निकर्मणा ॥ (५१।२)

शुद्धानां रोपणं योज्यम् उत्सादाय यद् ईरितम् । (५२।१)

अश्वगन्धा रुहा लोध्रं कट्फलं मधुयष्टिका ॥ (५२।२)

समङ्गा धातकीपुष्पं परमं व्रणरोपणम् । (५३।१)

अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानाम् अरोहताम् ॥ (५३।२)

कल्कं संरोहणं कुर्यात् तिलानां मधुकान्वितम् । (५४।१)

स्निग्धोष्णतिक्तमधुरकषायत्वैः स सर्वजित् ॥ (५४।२)

स क्षौद्रनिम्बपत्त्राभ्यां युक्तः संशोधनं परम् । (५५।१)

पूर्वाभ्यां सर्पिषा चासौ युक्तः स्याद् आशु रोपणः ॥ (५५।२)

तिलवद् यवकल्कं तु केचिद् इच्छन्ति तद्विदः । (५६।१)

सास्रपित्तविषागन्तुगम्भीरान् सोष्मणो व्रणान् ॥ (५६।२)

क्षीररोपणभैषज्यशृतेनाज्येन रोपयेत् । (५७।१)

रोपणौषधसिद्धेन तैलेन कफवातजान् ॥ (५७।२)

काच्छीलोध्राभयासर्जसिन्दूराञ्जनतुत्थकम् । (५८।१)

चूर्णितं तैलमदनैर् युक्तं रोपणम् उत्तमम् ॥ (५८।२)

समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां चूर्ण इष्यते । (५९।१)

ककुभोदुम्बराश्वत्थजम्बूकट्फललोध्रजैः ॥ (५९।२)

त्वचमाशु निगृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः । (६०।१)

लाक्षामनोह्वामञ्जिष्ठाहरितालनिशाद्वयैः ॥ (६०।२)

प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परम् । (६१।१)

कालीयकलताम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः ॥ (६१।२)

लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परम् । (६२।१)

दग्धो वारणदन्तो ऽन्तर्धूमं तैलं रसाञ्जनम् ॥ (६२।२)

रोमसंजननो लेपस्तद्वत् तैलपरिप्लुता । (६३।१)

चतुष्पान्नखरोमास्थित्वक्शृङ्गखुरजा मषी ॥ (६३।२)

व्रणिनः शस्त्रकर्मोक्तं पथ्यापथ्यान्नम् आदिशेत् । (६४।१)

द्वे पञ्चमूले वर्गश्च वातघ्नो वातिके हितः ॥ (६४।२)

न्यग्रोधपद्मकाद्यौ तु तद्वत् पित्तप्रदूषिते । (६५।१)

आरग्वधादिः श्लेष्मघ्नः कफे मिश्रास्तु मिश्रजे ॥ (६५।२)

एभिः प्रक्षालनं लेपो घृतं तैलं रसक्रिया । (६६।१)

चूर्णो वर्तिश्च संयोज्य व्रणे सप्त यथायथम् ॥ (६६।२)

जातीनिम्बपटोलपत्त्रकटुकादार्वीनिशाशारिवा । (६७।१)

मञ्जिष्ठाभयसिक्थतुत्थमधुकैर् नक्ताह्वबीजान्वितैः । (६७।२)

सर्पिः साध्यम् अनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः क्लेदिनो गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतयः शुध्यन्ति रोहन्ति च ॥ (६७।३)