अथातः सिराव्यधविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

मधुरं लवणं किंचिद् अशीतोष्णम् असंहतम् । (१।३)

पद्मेन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम् ॥ (१।४)

लोहितं प्रभवः शुद्धं तनोस् तेनैव च स्थितः । (२।१)

तत् पित्तश्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते कुरुते ततः ॥ (२।२)

विसर्पविद्रधिप्लीहगुल्माग्निसदनज्वरान् । (३।१)

मुखनेत्रशिरोरोगमदतृड्लवणास्यताः ॥ (३।२)

कुष्ठवातास्रपित्तास्रकट्वम्लोद्गिरणभ्रमान् । (४।१)

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः ॥ (४।२)

सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्तप्रकोपजाः । (५।१)

तेषु स्रावयितुं रक्तम् उद्रिक्तं व्यधयेत् सिराम् ॥ (५।२)

न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम् । (६।१)

अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम् ॥ (६।२)

गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम् । (७।१)

अतीसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम् ॥ (७।२)

स्नेहपीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु । (८।१)

नायन्त्रितां सिरां विध्येन् न तिर्यङ् नाप्यनुत्थिताम् ॥ (८।२)

नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद् गदात् । (९।१)

शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत् सिराम् ॥ (९।२)

अपाङ्ग्याम् उपनास्यां वा कर्णरोगेषु कर्णजाम् । (१०।१)

नासारोगेषु नासाग्रे स्थितां नासाललाटयोः ॥ (१०।२)

पीनसे मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः । (११।१)

जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खशिरःश्रिताः ॥ (११।२)

उरोऽपाङ्गललाटस्था उन्मादे ऽपस्मृतौ पुनः । (१२।१)

हनुसंधौ समस्ते वा सिरां भ्रूमध्यगामिनीम् ॥ (१२।२)

विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरे । (१३।१)

तृतीयके ऽंसयोर् मध्ये स्कन्धस्याधश्चतुर्थके ॥ (१३।२)

प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्यङ्गुले स्थिताम् । (१४।१)

शुक्रमेढ्रामये मेढ्र ऊरुगां गलगण्डयोः ॥ (१४।२)

गृध्रस्यां जानुनो ऽधस्ताद् ऊर्ध्वं वा चतुरङ्गुले । (१५।१)

इन्द्रवस्तेरधो ऽपच्यां द्व्यङ्गुले चतुरङ्गुले ॥ (१५।२)

ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्यर्तौ तथा क्रोष्टुकशीर्षके । (१६।१)

पाददाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके ॥ (१६।२)

चिप्ये च द्व्यङ्गुले विध्येद् उपरि क्षिप्रमर्मणः । (१७।१)

गृध्रस्याम् इव विश्वाच्यां यथोक्तानाम् अदर्शने ॥ (१७।२)

मर्महीने यथासन्ने देशे ऽन्यां व्यधयेत् सिराम् । (१८।१)

अथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली ॥ (१८।२)

कृतस्वस्त्ययनः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः । (१९।१)

अग्नितापातपस्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः ॥ (१९।२)

मृदुपट्टात्तकेशान्तो जानुस्थापितकूर्परः । (२०।१)

मुष्टिभ्यां वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत् ॥ (२०।२)

दन्तप्रपीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत् । (२१।१)

पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रम् आवेष्टयन् नरः ॥ (२१।२)

कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर् वामतर्जनीम् । (२२।१)

एषो ऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः ॥ (२२।२)

ततो मध्यमयाङ्गुल्या वैद्यो ऽङ्गुष्ठविमुक्तया । (२३।१)

ताडयेद् उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद् वाङ्गुष्ठपीडनैः ॥ (२३।२)

कुठार्या लक्षयेन् मध्ये वामहस्तगृहीतया । (२४।१)

फलोद्देशे सुनिष्कम्पं सिरां तद्वच्च मोक्षयेत् ॥ (२४।२)

ताडयन् पीडयंश्चैनां विध्येद् व्रीहिमुखेन तु । (२५।१)

अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकाम् उपनासिकाम् ॥ (२५।२)

अभ्युन्नतविदष्टाग्रजिह्वस्याधस् तदाश्रयाम् । (२६।१)

यन्त्रयेत् स्तनयोरूर्ध्वं ग्रीवाश्रितसिराव्यधे ॥ (२६।२)

पाषाणगर्भहस्तस्य जानुस्थे प्रसृते भुजे । (२७।१)

कुक्षेरारभ्य मृदिते विध्येद् बद्धोर्ध्वपट्टके ॥ (२७।२)

विध्येद्धस्तसिरां बाहावनाकुञ्चितकूर्परे । (२८।१)

बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिम् अङ्गुष्ठगर्भिणम् ॥ (२८।२)

ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले । (२९।१)

विध्येद् आलम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम् ॥ (२९।२)

प्रहृष्टे मेहने जङ्घासिरां जानुन्यकुञ्चिते । (३०।१)

पादे तु सुस्थिते ऽधस्ताज्जानुसंधेर् निपीडिते ॥ (३०।२)

गाढं कराभ्याम् आ गुल्फं चरणे तस्य चोपरि । (३१।१)

द्वितीये कुञ्चिते किंचिदारूढे हस्तवत् ततः ॥ (३१।२)

बद्ध्वा विध्येत् सिराम् इत्थम् अनुक्तेष्वपि कल्पयेत् । (३२।१)

तेषु तेषु प्रदेशेषु तत् तद् यन्त्रम् उपायवित् ॥ (३२।२)

मांसले निक्षिपेद् देशे व्रीह्यास्यं व्रीहिमात्रकम् । (३३।१)

यवार्धम् अस्थ्नाम् उपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम् ॥ (३३।२)

सम्यग्विद्धा स्रवेद्धारां यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत् । (३४।१)

अल्पकालं वहत्यल्पं दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः ॥ (३४।२)

सशब्दम् अतिविद्धा तु स्रवेद् दुःखेन धार्यते । (३५।१)

भीमूर्छायन्त्रशैथिल्यकुण्ठशस्त्रातितृप्तयः ॥ (३५।२)

क्षामत्ववेगितास्वेदा रक्तस्यास्रुतिहेतवः । (३६।१)

असम्यग् अस्रे स्रवति वेल्लव्योषनिशानतैः ॥ (३६।२)

सागारधूमलवणतैलैर् दिह्यात् सिरामुखम् । (३७।१)

सम्यक्प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च ॥ (३७।२)

अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भाद् इव पीतिका । (३८।१)

सम्यक् स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धं तद् इति नाहरेत् ॥ (३८।२)

यन्त्रं विमुच्य मूर्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः । (३९।१)

स्रावयेन् मूर्छति पुनस् त्वपरेद्युस् त्र्यहे ऽपि वा ॥ (३९।२)

वाताच्छ्यावारुणं रूक्षं वेगस्राव्यच्छफेनिलम् । (४०।१)

पित्तात् पीतासितं विस्रम् अस्कन्द्यौष्ण्यात् सचन्द्रिकम् ॥ (४०।२)

कफात् स्निग्धम् असृक् पाण्डु तन्तुमत् पिच्छिलं घनम् । (४१।१)

संसृष्टलिङ्गं संसर्गात् त्रिदोषं मलिनाविलम् ॥ (४१।२)

अशुद्धौ बलिनो ऽप्यस्रं न प्रस्थात् स्रावयेत् परम् । (४२।१)

अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद् दारुणा वा चलामयाः ॥ (४२।२)

तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम् । (४३।१)

स्रुते रक्ते शनैर् यन्त्रम् अपनीय हिमाम्बुना ॥ (४३।२)

प्रक्षाल्य तैलप्लोताक्तं बन्धनीयं सिरामुखम् । (४४।१)

अशुद्धं स्रावयेद् भूयः सायम् अह्न्यपरे ऽपि वा ॥ (४४।२)

स्नेहोपस्कृतदेहस्य पक्षाद् वा भृशदूषितम् । (४५।१)

किंचिद्धि शेषे दुष्टास्रे नैव रोगो ऽतिवर्तते ॥ (४५।२)

सशेषम् अप्यतो धार्यं न चातिस्रुतिम् आचरेत् । (४६।१)

हरेच्छृङ्गादिभिः शेषं प्रसादम् अथवा नयेत् ॥ (४६।२)

शीतोपचारपित्तास्रक्रियाशुद्धिविशोषणैः । (४७।१)

दुष्टं रक्तम् अनुद्रिक्तम् एवम् एव प्रसादयेत् ॥ (४७।२)

रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीम् आचरेत् क्रियाम् । (४८।१)

लोध्रप्रियङ्गुपत्तङ्गमाषयष्ट्याह्वगैरिकैः ॥ (४८।२)

मृत्कपालाञ्जनक्षौममषीक्षीरित्वगङ्कुरैः । (४९।१)

विचूर्णयेद् व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत् ॥ (४९।२)

ताम् एव वा सिरां विध्येद् व्यधात् तस्माद् अनन्तरम् । (५०।१)

सिरामुखं वा त्वरितं दहेत् तप्तशलाकया ॥ (५०।२)

उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानम् आयान्ति पुनर् न यावत् । (५१।१)

दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्नास् तावद्धिताहारविहारभाक् स्यात् ॥ (५१।२)

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितम् अन्नपानम् । (५२।१)

तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृग् अग्निर् विशेषाद् इति रक्षितव्यः ॥ (५२।२)

प्रसन्नवर्णेन्द्रियम् इन्द्रियार्थान् इच्छन्तम् अव्याहतपक्तृवेगम् । (५३।१)

सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति ॥ (५३।२)