अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः । (१।१)

इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । (१।२)

धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वप्नजागरैः । (१।३)

उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः ॥ (१।४)

अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर् वेगधारणैः । (२।१)

उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधःप्रततेक्षणैः ॥ (२।२)

असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः । (३।१)

जनयन्त्यामयान् दोषास्तत्र मारुतकोपतः ॥ (३।२)

निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा । (४।१)

भ्रुवोर् मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम् ॥ (४।२)

बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी । (५।१)

घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते ॥ (५।२)

स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसंग्रहः । (६।१)

प्रकाशासहता घ्राणस्रावो ऽकस्माद् व्यथाशमौ ॥ (६।२)

मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते । (७।१)

शिरस्तापो ऽयम् अर्धे तु मूर्ध्नः सो ऽर्धावभेदकः ॥ (७।२)

पक्षात् कुप्यति मासाद् वा स्वयम् एव च शाम्यति । (८।१)

अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत् ॥ (८।२)

शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः । (९।१)

स्वेदो ऽक्षिदहनं मूर्छा निशि शीतैश्च मार्दवम् ॥ (९।२)

अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता । (१०।१)

सिरानिष्पन्दतालस्यं रुङ् मन्दाह्न्यधिका निशि ॥ (१०।२)

तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः । (११।१)

रक्तात् पित्ताधिकरुजः सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः ॥ (११।२)

संकीर्णैर् भोजनैर् मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे । (१२।१)

कोपिते संनिपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः ॥ (१२।२)

शिरसस्ते पिबन्तो ऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः । (१३।१)

चित्तविभ्रंशजननीर् ज्वरः कासो बलक्षयः ॥ (१३।२)

रौक्ष्यशोफव्यधच्छेददाहस्फुरणपूतिताः । (१४।१)

कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः ॥ (१४।२)

ताम्राच्छसिङ्घाणकता कर्णनादश्च जन्तुजे । (१५।१)

वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः ॥ (१५।२)

पित्तप्रधानैर् वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः । (१६।१)

तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः ॥ (१६।२)

तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः । (१७।१)

त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः ॥ (१७।२)

पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः । (१८।१)

रुजं सस्पन्दनां कुर्याद् अनुसूर्योदयोदयाम् ॥ (१८।२)

आ मध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः । (१९।१)

अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम् ॥ (१९।२)

सूर्यावर्तः स इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः । (२०।१)

शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव ॥ (२०।२)

कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते । (२१।१)

सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्याद् उपशीर्षकम् ॥ (२१।२)

यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटिकार्बुदविद्रधीन् । (२२।१)

कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः ॥ (२२।२)

कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटिकाः स्युररूंषिकाः । (२३।१)

कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः ॥ (२३।२)

सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद् दारुणकं तु तत् । (२४।१)

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम् ॥ (२४।२)

प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः । (२५।१)

रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषाम् असंभवः ॥ (२५।२)

तद् इन्द्रलुप्तं रुज्यां च प्राहुश्चाचेति चापरे । (२६।१)

खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात् ॥ (२६।२)

सा वाताद् अग्निदग्धाभा पित्तात् स्विन्नसिरावृता । (२७।१)

कफाद् घनत्वग् वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत् त्वचि ॥ (२७।२)

दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा । (२८।१)

दग्धाग्निनेव नीरोमा सदाहा या च जायते ॥ (२८।२)

शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । (२९।१)

केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः ॥ (२९।२)

तद् वातात् स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जलप्रभम् । (३०।१)

पित्तात् सदाहं पीताभं कफात् स्निग्धं विवृद्धिमत् ॥ (३०।२)

स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद् व्यामिश्रलक्षणम् । (३१।१)

शिरोरुजोद्भवं चान्यद् विवर्णं स्पर्शनासहम् ॥ (३१।२)

असाध्या संनिपातेन खलतिः पलितानि च । (३२।१)

शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम् ॥ (३२।२)