द्रव्य wइछ्तिग्स्ते कतेगोरिएद्रव्यम् एव रसादीनां श्रेष्ठं ते हि तदाश्रयाः । (१।१)

पञ्चभूतात्मकं तत् तु क्ष्माम् अधिष्ठाय जायते ॥ (१।२)

महाभूत => द्रव्यअम्बुयोन्यग्निपवननभसाम् समवायतः । (२।१)

स्त्￤र्क्स्तेस् महाभूत बेस्तिम्म्त् छरक्तेर् वोन् द्रव्यतन्निर्वृत्तिर् विशेषश् च व्यपदेशस् तु भूयसा ॥ (२।२)

तस्मान् नैकरसं द्रव्यं भूतसंघातसम्भवात् । (३।१)

रस, अनुरसनैकदोषास् ततो रोगास् तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः ॥ (३।२)

अव्यक्तो ऽनुरसः किंचिद् अन्ते व्यक्तो ऽपि चेष्यते । (४।१)

गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये ॥ (४।२)

रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः । (५।१)

द्रव्य:: पार्थिवतत्र द्रव्यं गुरुस्थूलस्थिरगन्धगुणोल्बणम् ॥ (५।२)

पार्थिवं गौरवस्थैर्यसंघातोपचयावहम् । (६।१)

द्रव्य:: आप्यद्रवशीतगुरुस्निग्धमन्दसान्द्ररसोल्बणम् ॥ (६।२)

आप्यं स्नेहनविष्यन्दक्लेदप्रह्लादबन्धकृत् । (७।१)

द्रव्य:: आग्नेयरूक्षतीक्ष्णोष्णविशदसूक्ष्मरूपगुणोल्बणम् ॥ (७।२)

आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपवनात्मकम् । (८।१)

द्रव्य:: वायव्यवायव्यं रूक्षविशदलघुस्पर्शगुणोल्बणम् ॥ (८।२)

रौक्ष्यलाघववैशद्यविचारग्लानिकारकम् । (९।१)

द्रव्य:: आकाशीयनाभसं सूक्ष्मविशदलघुशब्दगुणोल्बणम् ॥ (९।२)

सौषिर्यलाघवकरं जगत्य् एवम् अनौषधम् । (१०।१)

न किंचिद् विद्यते द्रव्यं वशान् नानार्थयोगयोः ॥ (१०।२)

द्रव्य:: मोवेमेन्त् => महाभूतद्रव्यम् ऊर्ध्वगमं तत्र प्रायो ऽग्निपवनोत्कटम् । (११।१)

अधोगामि च भूयिष्ठं भूमितोयगुणाधिकम् ॥ (११।२)

इति द्रव्यं रसान् भेदैर् उत्तरत्रोपदेक्ष्यते । (१२।१)

वीर्य:: देड़िनितिओन्वीर्यं पुनर् वदन्त्य् एके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु ॥ (१२।२)

लघु रूक्षोष्णतीक्ष्णं च तद् एवं मतम् अष्टधा । (१३।१)

वीर्य:: देड़िनितिओन् (चरक)चरकस् त्व् आह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया ॥ (१३।२)

नावीर्यं कुरुते किंचित् सर्वा वीर्यकृता हि सा । (१४।१)

गुर्वादिष्व् एव वीर्याख्या तेनान्वर्थेति वर्ण्यते ॥ (१४।२)

समग्रगुणसारेषु शक्त्युत्कर्षविवर्तिषु । (१५।१)

व्यवहाराय मुख्यत्वाद् बह्वग्रग्रहणाद् अपि ॥ (१५।२)

अतश् च विपरीतत्वात् सम्भवत्य् अपि नैव सा । (१६।१)

विवक्ष्यते रसाद्येषु वीर्यं गुर्वादयो ह्य् अतः ॥ (१६।२)

वीर्य:: देड़िनितिओन् (३)उष्णं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यम् आचक्षते ऽपि च । (१७।१)

नानात्मकम् अपि द्रव्यम् अग्नीषोमौ महाबलौ ॥ (१७।२)

व्यक्ताव्यक्तं जगद् इव नातिक्रामति जातुचित् । (१८।१)

तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकिताः ॥ (१८।२)

शमं च वातकफयोः करोति शिशिरं पुनः । (१९।१)

ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः ॥ (१९।२)

विपाक:: देड़िनितिओन्जाठरेणाग्निना योगाद् यद् उदेति रसान्तरम् । (२०।१)

रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः ॥ (२०।२)

स्वादुः पटुश् च मधुरम् अम्लो ऽम्लं पच्यते रसः । (२१।१)

तिक्तोष्णकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः ॥ (२१।२)

रसैर् असौ तुल्यफलस् तत्र द्रव्यं शुभाशुभम् । (२२।१)

किंचिद् रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम् ॥ (२२।२)

गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किंचन । (२३।१)

स्त्￤र्क्स्तेस् रस उस्w। इन् एइनेर् सुब्स्त्। बेस्तिम्म्त् इह्रे एइग्।यद् यद् द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते ॥ (२३।२)

अभिभूयेतरांस् तत् तत् कारणत्वं प्रपद्यते । (२४।१)

विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाल्पं हि जीयते ॥ (२४।२)

रेइहेन्ड़ोल्गे वोन् रस बिस् प्रभावरसं विपाकस् तौ वीर्यं प्रभावस् तान्य् अपोहति । (२५।१)

बलसाम्ये रसादीनाम् इति नैसर्गिकं बलम् ॥ (२५।२)

प्रभाव:: अक्तिव् बेइ रसादिसाम्यरसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम् । (२६।१)

दन्ती रसाद्यैस् तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी ॥ (२६।२)

मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम् । (२७।१)

इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां पुनश् च तत् ॥ (२७।२)

विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते । (२८।१)

स्वादुर् गुरुश् च गोधूमो वातजिद् वातकृद् यवः ॥ (२८।२)

उष्णा मत्स्याः पयः शीतं कटुः सिंहो न शूकरः ॥ (२९।०)