MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 1, 11.2
Select a line for its word-by-word analysis.
विभूतियोगतारतम्यम् अस्मदादिलोचनगोचरचारि सामान्यपुरुषमात्राश्रयं दृष्टम् अदृष्टविग्रहस्य देवताविशेषस्य अणिमाद्यैश्वर्यसम्पत्तिम् अनुमापयति तत् कथं प्राकाम्यशक्तिजनितं युगपद् अनेकदेशमात्रसंनिधिमात्रम् असंभाव्यं मन्यसे ॥ (१।०)
vibhūtiyogatāratamyam asmadādilocanagocaracāri sāmānyapuruṣamātrāśrayaṃ dṛṣṭam adṛṣṭavigrahasya devatāviśeṣasya aṇimādyaiśvaryasampattim anumāpayati tat kathaṃ prākāmyaśaktijanitaṃ yugapad anekadeśamātrasaṃnidhimātram asaṃbhāvyaṃ manyase ||
न हि कदाचिद् अस्मदादिशरीरवत् देवतामूर्तिः क्लेशकर्मविपाकाशययोगिन्य् अव्यापिका वा इच्छामात्रेणास्मदादिसृष्टिस्थितिध्वंसकरणक्षमविशिष्टैश्वर्यसम्पन्नत्वात् ॥ (२।०)
na hi kadācid asmadādiśarīravat devatāmūrtiḥ kleśakarmavipākāśayayoginy avyāpikā vā icchāmātreṇāsmadādisṛṣṭisthitidhvaṃsakaraṇakṣamaviśiṣṭaiśvaryasampannatvāt ||
मूर्छिताणुत्राणाद्धि मूर्तित्वम् अस्मदादिमूर्तित्वविलक्षणं चास्याः ॥ (३।०)
mūrchitāṇutrāṇāddhi mūrtitvam asmadādimūrtitvavilakṣaṇaṃ cāsyāḥ ||
ततश् च युगपद् अनेकदेशसंनिधिनिराकरणायोपात्तस्य मूर्तित्वाख्यस्य हेतोर् अप्रयोजकत्वम् ॥ (४।०)
tataś ca yugapad anekadeśasaṃnidhinirākaraṇāyopāttasya mūrtitvākhyasya hetor aprayojakatvam ||
दृष्टान्तश् चानुपपन्नः साध्यधर्मासिद्धत्वात् ॥ (५।०)
dṛṣṭāntaś cānupapannaḥ sādhyadharmāsiddhatvāt ||
साध्यो हि धर्मस् तुल्यकालम् अनेकदेशासंनिधिलक्षणो ऽत्र सर्वात्मना नास्ति यस्माद् अस्मदादिमध्यवर्तिनां मूर्तिमतां सताम् अप्य् अणिमादिसिद्धिप्रकर्षयोगिनां योगिनां युगपद् अनेकदेशसंनिधिर् अद्यत्वे ऽपि नासंभाव्यः ॥ (६।०)
sādhyo hi dharmas tulyakālam anekadeśāsaṃnidhilakṣaṇo 'tra sarvātmanā nāsti yasmād asmadādimadhyavartināṃ mūrtimatāṃ satām apy aṇimādisiddhiprakarṣayogināṃ yogināṃ yugapad anekadeśasaṃnidhir adyatve 'pi nāsaṃbhāvyaḥ ||
न च निरतिशयसकलोत्कर्षयोगिनः परमेश्वरस्य स्वदर्शनाभिनिवेशिभिः कुम्भकारादिनिदर्शनकलुषीक्रियमाणजगन्निर्माणस्य किंकायः किमाश्रयः किमुपकरण इत्य् आद्यसद्विकल्पविप्लवो ऽनुप्रविशति ॥ (७।१)
na ca niratiśayasakalotkarṣayoginaḥ parameśvarasya svadarśanābhiniveśibhiḥ kumbhakārādinidarśanakaluṣīkriyamāṇajagannirmāṇasya kiṃkāyaḥ kimāśrayaḥ kimupakaraṇa ity ādyasadvikalpaviplavo 'nupraviśati ||
किम् ईहः किंकायः स खलु किम् उपायस् त्रिभुवनं किम् आधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । (८।२)
kim īhaḥ kiṃkāyaḥ sa khalu kim upāyas tribhuvanaṃ kim ādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca |
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्य् अनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्को ऽयं कांश्चिन् मुखरयति मोहाय जगताम् ॥ (८।३)
atarkyaiśvarye tvayy anavasaraduḥstho hatadhiyaḥ kutarko 'yaṃ kāṃścin mukharayati mohāya jagatām ||
यथा चाशरीरदेवताविशेषसम्भवो ऽसंभवद्बाधस् तथेश्वरसिद्धिप्रकरणे वक्ष्यामः ॥ (१०।०)
yathā cāśarīradevatāviśeṣasambhavo 'saṃbhavadbādhas tatheśvarasiddhiprakaraṇe vakṣyāmaḥ ||
स तु तथा तथा प्रतिपाद्यमानो ऽपि न तन्निराकरणप्रवणानां प्रयोजनहेतुर् भविष्यतीति ॥ (११।०)
sa tu tathā tathā pratipādyamāno 'pi na tannirākaraṇapravaṇānāṃ prayojanahetur bhaviṣyatīti ||
समुज्ज्वलन्न्यायसहस्रसाधितो ऽप्य् उपैति सिद्धिं न विमूढचेतसाम् ॥ (१३।२)
samujjvalannyāyasahasrasādhito 'py upaiti siddhiṃ na vimūḍhacetasām ||
महेश्वरः पाणितले स्थितो ऽपि सन् पलायते दैवहतस्य सन्मणिः ॥ (१४।०)
maheśvaraḥ pāṇitale sthito 'pi san palāyate daivahatasya sanmaṇiḥ ||
ईदृशाभ्यां च हेतुदृष्टान्ताभ्यां साध्यसिद्ध्युपगमे ऽन्यत्राप्य् अयम् एव न्यायः प्रसज्यत इत्य् आह ॥ (१६।०)
īdṛśābhyāṃ ca hetudṛṣṭāntābhyāṃ sādhyasiddhyupagame 'nyatrāpy ayam eva nyāyaḥ prasajyata ity āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.