MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 2, 17.1
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र तावत् जीवपदार्थस् तत्तन्त्ररीत्या जीवास्तिकायसंज्ञया परिभाषितः ॥ (१।०)
tatra tāvat jīvapadārthas tattantrarītyā jīvāstikāyasaṃjñayā paribhāṣitaḥ ||
त्रिविधश् चासौ अनादिसिद्धमुक्तबद्धभेदात् ॥ (२।०)
trividhaś cāsau anādisiddhamuktabaddhabhedāt ||
अत्रानादिसिद्धो ऽर्हन् जीवास्तिकायाख्यः व्यपेतमोहादिबन्धो मुक्तः तदावृतस् तु बद्धः ॥ (३।०)
atrānādisiddho 'rhan jīvāstikāyākhyaḥ vyapetamohādibandho muktaḥ tadāvṛtas tu baddhaḥ ||
अजीवपदार्थो ऽपि पुद्गलाकाशधर्माधर्मास्तिकायैश् चतुर्भेदैर् भिन्नः ॥ (४।०)
ajīvapadārtho 'pi pudgalākāśadharmādharmāstikāyaiś caturbhedair bhinnaḥ ||
अत्रापि पृथिव्यादिमहाभूतानि चत्वारि तृणगुल्मादिलतादिरूपं स्थावरं जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जभेदभिन्नं जङ्गमं चेति षट्प्रकारो ऽयं पुद्गलास्तिकायः ॥ (५।०)
atrāpi pṛthivyādimahābhūtāni catvāri tṛṇagulmādilatādirūpaṃ sthāvaraṃ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjabhedabhinnaṃ jaṅgamaṃ ceti ṣaṭprakāro 'yaṃ pudgalāstikāyaḥ ||
आकाशास्तिकायो द्विरूपः लोकाकाशास्तिकायो ऽलोकाकाशास्तिकायश् चेति ॥ (६।०)
ākāśāstikāyo dvirūpaḥ lokākāśāstikāyo 'lokākāśāstikāyaś ceti ||
धर्मास्तिकायः पुद्गलास्तिकायाद् अन्यो ऽभ्युदयहेतुः ॥ (९।०)
dharmāstikāyaḥ pudgalāstikāyād anyo 'bhyudayahetuḥ ||
अधर्मास्तिकायो ऽपि तत्प्रतिबन्धकृद् इत्य् अयम् असाव् अजीवपदार्थश् चतुष्प्रकारः ॥ (१०।०)
adharmāstikāyo 'pi tatpratibandhakṛd ity ayam asāv ajīvapadārthaś catuṣprakāraḥ ||
आस्रवश् चक्षुरादीन्द्रियपञ्चकस्य यथास्वं प्रवृत्तिः ॥ (११।०)
āsravaś cakṣurādīndriyapañcakasya yathāsvaṃ pravṛttiḥ ||
तथा चाहुः वृत्तिः पञ्चविकल्पा ध्रुवाध्रुवा चक्षुरादिवर्गस्य ॥ (१२।०)
tathā cāhuḥ vṛttiḥ pañcavikalpā dhruvādhruvā cakṣurādivargasya ||
यैषा स्रवत्य् अजस्रं यतस् ततो ऽसाव् इहास्रवः प्रोक्तः इति ॥ (१३।०)
yaiṣā sravaty ajasraṃ yatas tato 'sāv ihāsravaḥ proktaḥ iti ||
इन्द्रियसंयमलब्धप्रतिष्ठं ध्यानम् आस्रवनिरोधात्मकत्वात् संवृणोत्य् आस्रवम् इति संवरः ॥ (१४।०)
indriyasaṃyamalabdhapratiṣṭhaṃ dhyānam āsravanirodhātmakatvāt saṃvṛṇoty āsravam iti saṃvaraḥ ||
तप्तशिलाशयनकेशोल्लुञ्चनादितपःसंचयनिर्जीर्णवीर्यं कर्म निर्जरशब्देनोच्यते ॥ (१५।०)
taptaśilāśayanakeśolluñcanāditapaḥsaṃcayanirjīrṇavīryaṃ karma nirjaraśabdenocyate ||
नानानिरयसंसरणकारणं मोहादिर् अष्टविधो गणः स्वातन्त्र्यविघातहेतुत्वात् बन्धः ॥ (१६।०)
nānānirayasaṃsaraṇakāraṇaṃ mohādir aṣṭavidho gaṇaḥ svātantryavighātahetutvāt bandhaḥ ||
उक्तं च मोहादिको गणश् चैष बन्धो जीवस्य कल्पितः ॥ (१७।०)
uktaṃ ca mohādiko gaṇaś caiṣa bandho jīvasya kalpitaḥ ||
लोहपञ्जरसम्बद्धं यथा क्षिप्तं जलाशये ॥ (१८।०)
lohapañjarasambaddhaṃ yathā kṣiptaṃ jalāśaye ||
अलाबुकम् अधो याति तद्वज् जीवः सबन्धन इति ॥ (१९।०)
alābukam adho yāti tadvaj jīvaḥ sabandhana iti ||
प्रक्षीणसर्वावरणत्वात् स्वातन्त्र्यसम्प्राप्तौ ऊर्ध्वपदासादनं मोक्षः ॥ (२०।०)
prakṣīṇasarvāvaraṇatvāt svātantryasamprāptau ūrdhvapadāsādanaṃ mokṣaḥ ||
यद् आहुः लोहपञ्जरविच्छेदात् प्लवते ऽलाबुकं यथा ॥ (२१।०)
yad āhuḥ lohapañjaravicchedāt plavate 'lābukaṃ yathā ||
नित्यबोधसुखाद्यैश् च धर्मैर् युक्तः स तिष्ठति इति ॥ (२३।०)
nityabodhasukhādyaiś ca dharmair yuktaḥ sa tiṣṭhati iti ||
तथा हि देहग्रहणात् पूर्वं जीवः किम् अस्ति उत नेति यः पर्यनुयुङ्क्ते तं प्रत्यनेकान्तवादो ऽभ्युपगन्तव्यम् ॥ (२५।०)
tathā hi dehagrahaṇāt pūrvaṃ jīvaḥ kim asti uta neti yaḥ paryanuyuṅkte taṃ pratyanekāntavādo 'bhyupagantavyam ||
स्याद् अस्ति स्यान् नास्ति स्याद् अस्ति च नास्ति च स्याद् अवक्तव्यं स्याद् अस्ति चावक्तव्यं स्यान् नास्ति चावक्तव्यं च स्याद् अस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति ॥ (२६।०)
syād asti syān nāsti syād asti ca nāsti ca syād avaktavyaṃ syād asti cāvaktavyaṃ syān nāsti cāvaktavyaṃ ca syād asti ca nāsti cāvaktavyaṃ ceti ||
अत्र हि यद्यत् पर्यनुयोज्यं तत्तत् सदसत् तथा समाधेयम् ॥ (२७।०)
atra hi yadyat paryanuyojyaṃ tattat sadasat tathā samādheyam ||
तत्र वाच्यतयावाच्यतयापि च विरोधहानिस् तु घटनीयेति ॥ (२८।०)
tatra vācyatayāvācyatayāpi ca virodhahānis tu ghaṭanīyeti ||
सप्तभङ्ग्यमोघब्रह्मास्त्रवताम् अजेयम् इह किं तत् ॥ (२९।०)
saptabhaṅgyamoghabrahmāstravatām ajeyam iha kiṃ tat ||
यत् स्याद् अस्ति स्यान् नास्ति स्याद् इति पुद्गलिभिर् भ्राम्यते जगत् सर्वम् इति ॥ (३०।०)
yat syād asti syān nāsti syād iti pudgalibhir bhrāmyate jagat sarvam iti ||
ननु चानेकान्तवादिना तावद् एकान्तानभ्युपगमान् नियमेनानेकान्तवादो ऽभ्युपगन्तव्यः तथा च स्वसिद्धान्त एवैकान्त इति कुतः सर्वत्र सप्तभङ्गी नैष दोषः अनेकान्तवादे ऽप्य् एकान्तानभ्युपगमात् यतः स्याद् अनेकान्तः स्याद् एकान्तः स्याद् अनेकान्तश् चैकान्तश् च स्याद् अवक्तव्यः स्याद् अनेकान्तश् चावक्तव्यश् च स्याद् एकान्तश् चावक्तव्यश् च स्याद् एकान्तश् चानेकान्तश् चावक्तव्यश् चेति ॥ (३१।०)
nanu cānekāntavādinā tāvad ekāntānabhyupagamān niyamenānekāntavādo 'bhyupagantavyaḥ tathā ca svasiddhānta evaikānta iti kutaḥ sarvatra saptabhaṅgī naiṣa doṣaḥ anekāntavāde 'py ekāntānabhyupagamāt yataḥ syād anekāntaḥ syād ekāntaḥ syād anekāntaś caikāntaś ca syād avaktavyaḥ syād anekāntaś cāvaktavyaś ca syād ekāntaś cāvaktavyaś ca syād ekāntaś cānekāntaś cāvaktavyaś ceti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.