MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 11, 12.2
Select a line for its word-by-word analysis.
नन्वेकस्मिन् विषये विनियोगोऽस्ति यस्य स पदार्थ एकोऽन्यस्य एकविनियोगित्वे सत्यतिरिच्यते अधिकीभवति ध्वान्तध्वंसक्षममण्यालोकसम्भव इव दीपः ॥ (१।०)
nanvekasmin viṣaye viniyogo'sti yasya sa padārtha eko'nyasya ekaviniyogitve satyatiricyate adhikībhavati dhvāntadhvaṃsakṣamamaṇyālokasambhava iva dīpaḥ ||
ततश्च सुखदुःखमोहात्मकपुंभोगसाधनत्वं बुद्धेर् एव पर्याप्तम् अतस् तदर्थम् इष्यमाणायाः पुनर् अपि विद्याया आनर्थक्यम् इत्याशङ्क्यैतन्निरासः श्रोत्रदृक्पाणिपादादीति तत इति एवम् अभ्युपगमात् एकविनियोगित्वे सत्येकस्यातिरेकत्वाङ्गीकरणे सतीत्यर्थः ॥ (२।०)
tataśca sukhaduḥkhamohātmakapuṃbhogasādhanatvaṃ buddher eva paryāptam atas tadartham iṣyamāṇāyāḥ punar api vidyāyā ānarthakyam ityāśaṅkyaitannirāsaḥ śrotradṛkpāṇipādādīti tata iti evam abhyupagamāt ekaviniyogitve satyekasyātirekatvāṅgīkaraṇe satītyarthaḥ ||
भोगभूमिषु ना भुङ्क्ते भोगान् कालानुवर्तिनः ॥ (४।२)
bhogabhūmiṣu nā bhuṅkte bhogān kālānuvartinaḥ ||
तस्य नुः पुंसः श्रोत्रदृगादि पाणिपादादि च भवत्पक्षे भिन्नार्थम् अस्तु एकविषयं मा भूत् ॥ (६।०)
tasya nuḥ puṃsaḥ śrotradṛgādi pāṇipādādi ca bhavatpakṣe bhinnārtham astu ekaviṣayaṃ mā bhūt ||
ननु केनोक्तं श्रोत्रदृगादेर् एकविषयत्वं नहि श्रोत्रग्राह्यमर्थं दृक् गृह्णाति पाणिकार्यं वा पादः करोति पृथगर्थत्वेनैषां प्रातिस्विकस्वरूपत्वात् ॥ (७।०)
nanu kenoktaṃ śrotradṛgāder ekaviṣayatvaṃ nahi śrotragrāhyamarthaṃ dṛk gṛhṇāti pāṇikāryaṃ vā pādaḥ karoti pṛthagarthatvenaiṣāṃ prātisvikasvarūpatvāt ||
सत्यं किंतु भोगैकसाधनत्वविवक्षयैवम् उक्तम् ॥ (८।०)
satyaṃ kiṃtu bhogaikasādhanatvavivakṣayaivam uktam ||
तथाहि भोक्तुः पुंसः आम्रादिसौरभानुभवतस् तदन्वेषणोद्यमः ततश्चाम्राः सन्तीति श्रवणात् तत्र प्रवर्तनं दृशा तद्दर्शनं रसनेन चास्वादनम् इत्येकविनियोगित्वम् इन्द्रियाणाम् अनुमानम् अपि भवत्पक्षे न युक्तम् अभ्युपगन्तुम् आनर्थक्यभयात् ॥ (९।०)
tathāhi bhoktuḥ puṃsaḥ āmrādisaurabhānubhavatas tadanveṣaṇodyamaḥ tataścāmrāḥ santīti śravaṇāt tatra pravartanaṃ dṛśā taddarśanaṃ rasanena cāsvādanam ityekaviniyogitvam indriyāṇām anumānam api bhavatpakṣe na yuktam abhyupagantum ānarthakyabhayāt ||
ततश्च भिन्नार्थमेव श्रोत्रदृगादि पाणिपादादि च युष्मद्दृशा भवतु पुंभोगकार्यहेतुत्वे नाभिन्नविषयमपि भिन्नफलम् अस्त्वित्यर्थः ॥ (१०।०)
tataśca bhinnārthameva śrotradṛgādi pāṇipādādi ca yuṣmaddṛśā bhavatu puṃbhogakāryahetutve nābhinnaviṣayamapi bhinnaphalam astvityarthaḥ ||
तृतीयम् अपि पराशङ्काप्रकारं परिहृत्य पराभिमतम् एकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योर् निराकर्तुम् आह ॥ (१२।०)
tṛtīyam api parāśaṅkāprakāraṃ parihṛtya parābhimatam ekaviniyogitvaṃ vidyābuddhyor nirākartum āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.