MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 6, 6.2
Select a line for its word-by-word analysis.
सकललोकप्रसिद्धस्मृत्यपह्नवस् तावन् न शक्यः स्मृतिश् चैवम् उपपद्यते देहस्यासकृत्परिणामित्वेऽपि एकस्वभावस् तदन्यस् तदर्थसंनिधौ तत्तज्ज्ञानस्यान्य एवानुभविता स एवानुसंधाता स्यादिति ॥ (१।०)
sakalalokaprasiddhasmṛtyapahnavas tāvan na śakyaḥ smṛtiś caivam upapadyate dehasyāsakṛtpariṇāmitve'pi ekasvabhāvas tadanyas tadarthasaṃnidhau tattajjñānasyānya evānubhavitā sa evānusaṃdhātā syāditi ||
अत इत्यस्मात् स्मृत्यन्यथानुपपत्तिलक्षणादपि हेतोर्देहादन्यः स्मर्तास्तीति ॥ (२।०)
ata ityasmāt smṛtyanyathānupapattilakṣaṇādapi hetordehādanyaḥ smartāstīti ||
न च वाच्यं किमेभिः परानुमानासहिष्णोर् व्यर्थैर् हेत्वादिभिरिति यतश् चार्वाकस्यानिच्छोरपि दुर्गतस्य दौर्गत्यमिव बलाद् एवानुमानं ख्यातिमनुबध्नाति ॥ (३।०)
na ca vācyaṃ kimebhiḥ parānumānāsahiṣṇor vyarthair hetvādibhiriti yataś cārvākasyānicchorapi durgatasya daurgatyamiva balād evānumānaṃ khyātimanubadhnāti ||
तथा हि तेन प्रत्यक्षैकप्रमाणवादिनापि चतुर्महाभूतव्यतिरिक्ततत्त्वान्तरानभ्युपगमे मृत्पाषाणादिस्थावरलक्षणा पृथिवी जलादिश् च सरःसरित्समुद्रादिर् नादृष्टस्य गुणभेदेन सर्वं प्रत्यक्षेणावगाहितुं शक्यं तस्य प्रतिनियतव्यक्तिहेतुत्वेनाशेषजगदन्तर्गतपदार्थविषयान्वयग्रहणाक्षमत्वात् ॥ (४।०)
tathā hi tena pratyakṣaikapramāṇavādināpi caturmahābhūtavyatiriktatattvāntarānabhyupagame mṛtpāṣāṇādisthāvaralakṣaṇā pṛthivī jalādiś ca saraḥsaritsamudrādir nādṛṣṭasya guṇabhedena sarvaṃ pratyakṣeṇāvagāhituṃ śakyaṃ tasya pratiniyatavyaktihetutvenāśeṣajagadantargatapadārthaviṣayānvayagrahaṇākṣamatvāt ||
अपि च यत्र काठिन्यं सा पृथिवी स्थलोपलपर्वतादिवत् पृथिवीत्वाभावे काठिन्यस्याभावश् चाबादाव् इव यच् च द्रवस्वरूपं तज् जलं तैलघृतक्षीरादेर् अप्य् उदकत्वाद् इत्याद्यन्वयग्रहणम् अनुमानाङ्गं कल्पनीयम् ॥ (५।०)
api ca yatra kāṭhinyaṃ sā pṛthivī sthalopalaparvatādivat pṛthivītvābhāve kāṭhinyasyābhāvaś cābādāv iva yac ca dravasvarūpaṃ taj jalaṃ tailaghṛtakṣīrāder apy udakatvād ityādyanvayagrahaṇam anumānāṅgaṃ kalpanīyam ||
धर्मिणि च देहे पक्षीकृते तद्गतस्य काठिन्यादेः पृथिव्यादिधर्मत्वनिश्चयात् पृथिव्यादिभूतचतुष्टयारब्धत्वमपि नानुमानं विनावगन्तुं शक्यम् ॥ (६।०)
dharmiṇi ca dehe pakṣīkṛte tadgatasya kāṭhinyādeḥ pṛthivyādidharmatvaniścayāt pṛthivyādibhūtacatuṣṭayārabdhatvamapi nānumānaṃ vināvagantuṃ śakyam ||
किं च प्रत्यक्षमेव प्रमाणं नानुमानमिति प्रमाणाप्रमाणचिन्ता नास्य प्रत्यक्षनिश्चेया ॥ (७।०)
kiṃ ca pratyakṣameva pramāṇaṃ nānumānamiti pramāṇāpramāṇacintā nāsya pratyakṣaniśceyā ||
तत्प्रत्यायनार्थं चेह परिशेषानुमानं प्रकरणारम्भे दर्शितं न तु स्वसंवेदनसिद्धत्वेनापरोक्षस्यात्मनः साधनाय तत्र प्रमाणान्तरस्यानुपयोगात् ॥ (१०।०)
tatpratyāyanārthaṃ ceha pariśeṣānumānaṃ prakaraṇārambhe darśitaṃ na tu svasaṃvedanasiddhatvenāparokṣasyātmanaḥ sādhanāya tatra pramāṇāntarasyānupayogāt ||
स्वतस् तयैव या ज्ञप्तिः किं तत्रान्यैः प्रमान्तरैः ॥ (११।३)
svatas tayaiva yā jñaptiḥ kiṃ tatrānyaiḥ pramāntaraiḥ ||
परिणामस्य वैशिष्ट्यादस्ति चेन् न स्मृतिस्तदा ॥ (१४।२)
pariṇāmasya vaiśiṣṭyādasti cen na smṛtistadā ||
इत्य् अखण्डनमेव श्लोकार्धं तद् एतच् छिवावस्थायां सूक्ष्मतरसंवेदनसम्भवेऽपि परिणामस्य वैशिष्ट्यादिति स्मृत्यभावप्रतिपादकत्वेन परमताशङ्कया व्याख्याय समाधीयते यदुत नाप्येवं सुप्रतीतत्वात् न ह्य् एवं क्वचित्प्रसिद्धं यद्गतासोः सूक्ष्मतरसंवेदनमस्ति स्मृतिस्तु नास्तीत्यपितु सुप्रतीतमेतत् यन् निर्जीवे वपुषि काष्ठादाव् इव संविन् नास्त्येवेति तस्माद् देहाद् अन्यः स्मर्तास्तीत्येवमपि व्याख्यायमाने न कश्चिद्दोषः ॥ (१५।०)
ity akhaṇḍanameva ślokārdhaṃ tad etac chivāvasthāyāṃ sūkṣmatarasaṃvedanasambhave'pi pariṇāmasya vaiśiṣṭyāditi smṛtyabhāvapratipādakatvena paramatāśaṅkayā vyākhyāya samādhīyate yaduta nāpyevaṃ supratītatvāt na hy evaṃ kvacitprasiddhaṃ yadgatāsoḥ sūkṣmatarasaṃvedanamasti smṛtistu nāstītyapitu supratītametat yan nirjīve vapuṣi kāṣṭhādāv iva saṃvin nāstyeveti tasmād dehād anyaḥ smartāstītyevamapi vyākhyāyamāne na kaściddoṣaḥ ||
एवं पशुपदार्थं प्रसाध्य तद्विशेषान् वक्तुम् आह ॥ (१६।०)
evaṃ paśupadārthaṃ prasādhya tadviśeṣān vaktum āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.