MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 2, 15.1
Select a line for its word-by-word analysis.
सांख्यज्ञाने ऽप्य् एतद् असम्यक्त्वं यत् कार्ये मायोद्भूतकलाजनिते प्रधाने कारणबुद्धिः परमकारणताभ्रमः मूलप्रकृतिर् अविकृतिर् इति हि तेषाम् अभ्युपगमः कलादीनां तत्त्वानां पृथक्पृथगुपलभ्यमानप्रयोजनानां कारणभूतस्य जगन्निधिभूतस्य मायात्मनो ऽनवगमात् ॥ (१।०)
sāṃkhyajñāne 'py etad asamyaktvaṃ yat kārye māyodbhūtakalājanite pradhāne kāraṇabuddhiḥ paramakāraṇatābhramaḥ mūlaprakṛtir avikṛtir iti hi teṣām abhyupagamaḥ kalādīnāṃ tattvānāṃ pṛthakpṛthagupalabhyamānaprayojanānāṃ kāraṇabhūtasya jagannidhibhūtasya māyātmano 'navagamāt ||
उक्तं च क्वचिद् गुणतत्त्वोर्ध्वभोग्यस्य कर्मणो ऽनुपलब्धितः ॥ (२।०)
uktaṃ ca kvacid guṇatattvordhvabhogyasya karmaṇo 'nupalabdhitaḥ ||
कैवल्यम् अपि सांख्यानां नैव युक्तम् असंक्षयाद् इति ॥ (३।०)
kaivalyam api sāṃkhyānāṃ naiva yuktam asaṃkṣayād iti ||
तद् अयम् अर्थः येयं कापिलैः परमकारणतया परिकल्पिता सत्त्वरजस्तमोलक्षणगुणत्रयसाम्यात्मिका प्रकृतिः तस्यास् तावन् न गुणेभ्यो ऽन्यत्वम् ॥ (४।०)
tad ayam arthaḥ yeyaṃ kāpilaiḥ paramakāraṇatayā parikalpitā sattvarajastamolakṣaṇaguṇatrayasāmyātmikā prakṛtiḥ tasyās tāvan na guṇebhyo 'nyatvam ||
गुणा एव प्रकृतिर् इति हि ते प्रतिजानते गुणेभ्यो ऽनन्यत्वे चावश्यम् अनेकत्वम् अस्याः ॥ (५।०)
guṇā eva prakṛtir iti hi te pratijānate guṇebhyo 'nanyatve cāvaśyam anekatvam asyāḥ ||
यच् चाचैतन्ये सत्य् अनेकं तत्कारणान्तरपूर्वकं यथा तन्तवो मृत्पिण्डा वा सति च कारणान्तरपूर्वकत्वे न परमकारणता ॥ (६।०)
yac cācaitanye saty anekaṃ tatkāraṇāntarapūrvakaṃ yathā tantavo mṛtpiṇḍā vā sati ca kāraṇāntarapūrvakatve na paramakāraṇatā ||
इदं च ते प्रष्टव्याः द्रष्टृदृश्ययोः संयोगः संसारहेतुस् तत्पूर्वकश् च वियोगो ऽपवर्गकारणम् इति यद् उच्यते तत्र संयोगस् तावत् पुंस्प्रधानयोर् द्रष्टृदृश्यलक्षण एव न परस्पराश्लेषरूपः उभयोर् अप्य् अमूर्तत्वेन तादृशस्यानुपपत्तेः ॥ (७।०)
idaṃ ca te praṣṭavyāḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogaḥ saṃsārahetus tatpūrvakaś ca viyogo 'pavargakāraṇam iti yad ucyate tatra saṃyogas tāvat puṃspradhānayor draṣṭṛdṛśyalakṣaṇa eva na parasparāśleṣarūpaḥ ubhayor apy amūrtatvena tādṛśasyānupapatteḥ ||
प्रधानं च न स्वतो दृश्यम् अप्रत्यक्षत्वेन तस्येष्टत्वात् ॥ (८।०)
pradhānaṃ ca na svato dṛśyam apratyakṣatvena tasyeṣṭatvāt ||
न च महदहंकारादिरूपेण परिणतेः द्रष्टा तद् द्रष्टुं शक्नोति ॥ (९।०)
na ca mahadahaṃkārādirūpeṇa pariṇateḥ draṣṭā tad draṣṭuṃ śaknoti ||
ततश् च कथम् अनयोर् आद्यः संयोगः तदभावाच् च कथं तत्पूर्वको वियोगः ॥ (१०।०)
tataś ca katham anayor ādyaḥ saṃyogaḥ tadabhāvāc ca kathaṃ tatpūrvako viyogaḥ ||
एवं च संयोगवियोगानुपपत्तेर् अकारणत्वम् एव पुरुषार्थं प्रति प्रधानस्य ॥ (११।०)
evaṃ ca saṃyogaviyogānupapatter akāraṇatvam eva puruṣārthaṃ prati pradhānasya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.