MṛgṬīkā zu MṛgT, Vidyāpāda, 2, 1.2
Select a line for its word-by-word analysis.
सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि प्रथमम् एव विवेचितानि ॥ (१।०)
sambandhābhidheyaprayojanāni prathamam eva vivecitāni ||
अथेत्य् आनुषङ्गिकसम्बन्धादिकथनाद् अनन्तरं विद्याख्यः पादः प्रक्रम्यते ॥ (२।०)
athety ānuṣaṅgikasambandhādikathanād anantaraṃ vidyākhyaḥ pādaḥ prakramyate ||
अत्र च शास्त्रे पतिपशुपाशाख्यास् त्रयः पदार्थाः ॥ (३।०)
atra ca śāstre patipaśupāśākhyās trayaḥ padārthāḥ ||
पशूनाम् अस्वातन्त्र्यात् पाशानाम् आचैतन्यात् तद्विलक्षणस्य पत्युः पञ्चविधकृत्यकारित्वम् तत्कारकाणि स्वशक्तिरूपाणि मायादीनि च क्रिया च दीक्षाद्या तत्फलं च पशूनाम् अनुग्रहाख्येन कर्मणा परकैवल्यासादनम् इत्यादि अभिधास्यमानम् ॥ (४।०)
paśūnām asvātantryāt pāśānām ācaitanyāt tadvilakṣaṇasya patyuḥ pañcavidhakṛtyakāritvam tatkārakāṇi svaśaktirūpāṇi māyādīni ca kriyā ca dīkṣādyā tatphalaṃ ca paśūnām anugrahākhyena karmaṇā parakaivalyāsādanam ityādi abhidhāsyamānam ||
अनादि कृत्वा मलापेतः स्वभावनिर्मलः परमेश्वरः तथा अनादिश् चासौ मलापेतश् च तत्प्रसादात् प्रध्वस्तसमस्तमलो मुक्ताणुवर्गः किं च अनादेर् मलाद् अपेतः स्वाभाविकमलविदारणात् परमेश्वरेण प्रकटीकृतदृक्क्रियः किंचिद् अवशेषितत्वाद् आदिमता अधिकारमलेन युक्तो मन्त्रमन्त्रेश्वरमन्त्रमहेश्वरवर्ग इत्य् एवं समासत्रयकरणात् मुक्ताणुभिर् विद्येश्वरादिभिश् च सहितः पतिपदार्थः अत्र सूचितः ॥ (८।०)
anādi kṛtvā malāpetaḥ svabhāvanirmalaḥ parameśvaraḥ tathā anādiś cāsau malāpetaś ca tatprasādāt pradhvastasamastamalo muktāṇuvargaḥ kiṃ ca anāder malād apetaḥ svābhāvikamalavidāraṇāt parameśvareṇa prakaṭīkṛtadṛkkriyaḥ kiṃcid avaśeṣitatvād ādimatā adhikāramalena yukto mantramantreśvaramantramaheśvaravarga ity evaṃ samāsatrayakaraṇāt muktāṇubhir vidyeśvarādibhiś ca sahitaḥ patipadārthaḥ atra sūcitaḥ ||
तस्य च त्रिविधस्यापि सर्वज्ञता सर्वकर्तृत्वं च विद्यते मुक्तात्मनां तु सत्य् अपि सर्वार्थदृक्क्रियत्वे पाशजालापोहनसामर्थ्यम् अस्ति न त्व् अपोहनकर्तृत्वम् ॥ (९।०)
tasya ca trividhasyāpi sarvajñatā sarvakartṛtvaṃ ca vidyate muktātmanāṃ tu saty api sarvārthadṛkkriyatve pāśajālāpohanasāmarthyam asti na tv apohanakartṛtvam ||
यतस् ते करणीयस्याभावात् न प्रवर्तन्ते अतः स्वात्मन्य् एव श्रेयोयोगाच् छिवत्वम् एतेषां विद्येश्वराणां शिवपदप्राप्तिहेतुत्वात् भगवतस् तु सर्वानुग्रहप्रवृत्तत्वात् ॥ (१०।०)
yatas te karaṇīyasyābhāvāt na pravartante ataḥ svātmany eva śreyoyogāc chivatvam eteṣāṃ vidyeśvarāṇāṃ śivapadaprāptihetutvāt bhagavatas tu sarvānugrahapravṛttatvāt ||
तथा च मुक्तात्मनाम् अप्रवृत्तत्वात् विद्येश्वराणां च परमेश्वरपारतन्त्र्यात् स्वतन्त्रः स भगवान् ॥ (११।०)
tathā ca muktātmanām apravṛttatvāt vidyeśvarāṇāṃ ca parameśvarapāratantryāt svatantraḥ sa bhagavān ||
पाशजालं व्यपोहतीति अणोर् इति विज्ञानाकलप्रलयाकलसकलत्वेन त्रिरूपस्य तथा विज्ञानाकलप्रलयाकलात्मनोर् विपर्यवसितमलेश्वरशक्त्यधिकारतदन्यथाभावभेदात् प्रत्येकं द्विविधयोः सकलस्यापि त्रिबन्धनबद्धस्य कुतश्चिद् उपायात् प्रक्षीणकर्मतया केवलकलादियुक्तस्य च एवं द्विप्रकारस्यास्यैव च प्रत्येकं विदेहसदेहभेदात् प्रतिभेदं च मलाद्यधिकारविरहिणस् तद्युक्तस्य चेत्य् अष्टप्रकारस्य इत्थम् अनेकभेदभिन्नस्यात्मनः परमेश्वरः पाशजालं यथासंभवम् अपोहतीति संबन्धः ॥ (१३।०)
pāśajālaṃ vyapohatīti aṇor iti vijñānākalapralayākalasakalatvena trirūpasya tathā vijñānākalapralayākalātmanor viparyavasitamaleśvaraśaktyadhikāratadanyathābhāvabhedāt pratyekaṃ dvividhayoḥ sakalasyāpi tribandhanabaddhasya kutaścid upāyāt prakṣīṇakarmatayā kevalakalādiyuktasya ca evaṃ dviprakārasyāsyaiva ca pratyekaṃ videhasadehabhedāt pratibhedaṃ ca malādyadhikāravirahiṇas tadyuktasya cety aṣṭaprakārasya ittham anekabhedabhinnasyātmanaḥ parameśvaraḥ pāśajālaṃ yathāsaṃbhavam apohatīti saṃbandhaḥ ||
यस्य च यथा चापोहति तत् सर्वं यथावसरम् अग्रे वक्ष्यामः ॥ (१४।०)
yasya ca yathā cāpohati tat sarvaṃ yathāvasaram agre vakṣyāmaḥ ||
कीदृशस्याणोर् इत्य् आह पूर्वव्यत्यासितस्येति पूर्वैर् अनादिकालीनैर् मलकर्ममायापरमेश्वरनिरोधशक्त्याख्यैर् यथासंभवं हेतुतया स्थितैर् व्यत्यासितस्य परमेश्वराद् वैसादृश्यं प्रापितस्य तत्प्रेर्यस्य बन्धान्तरयोगिनश् च ॥ (१५।०)
kīdṛśasyāṇor ity āha pūrvavyatyāsitasyeti pūrvair anādikālīnair malakarmamāyāparameśvaranirodhaśaktyākhyair yathāsaṃbhavaṃ hetutayā sthitair vyatyāsitasya parameśvarād vaisādṛśyaṃ prāpitasya tatpreryasya bandhāntarayoginaś ca ||
अयम् अर्थः मलेनेश्वरनिरोधशक्त्या कर्मभिश् च सद्भिर् अणोर् अशिवत्वं ततश् च बन्धान्तरयोगः तदपोहने तु शिवत्वम् ॥ (१६।०)
ayam arthaḥ maleneśvaranirodhaśaktyā karmabhiś ca sadbhir aṇor aśivatvaṃ tataś ca bandhāntarayogaḥ tadapohane tu śivatvam ||
शिवस् त्व् अप्रतिबद्धनिरतिशयसर्वार्थदृक्क्रियाशक्तिः तेषां योग्यताम् अपेक्ष्य अनुग्रहे प्रवृत्तः पाशव्रातम् अपोहति निरस्यति ॥ (१८।०)
śivas tv apratibaddhaniratiśayasarvārthadṛkkriyāśaktiḥ teṣāṃ yogyatām apekṣya anugrahe pravṛttaḥ pāśavrātam apohati nirasyati ||
उपसर्गाद् अस्यत्यूह्योर् वा वचनम् इत्य् अपोहतिपदम् ॥ (१९।०)
upasargād asyatyūhyor vā vacanam ity apohatipadam ||
तद् एवम् अखिलतन्त्रार्थसूचनाद् एतन् मूलसूत्रम् ॥ (२०।०)
tad evam akhilatantrārthasūcanād etan mūlasūtram ||
तथा चेहैव व्याख्यानावसरे वक्ष्यति यत्र बीज इवारूढो महातन्त्रार्थपादपः आभाति मूलसूत्रं तद् अथशब्दाद्यलंकृतम् इति ॥ (२१।०)
tathā cehaiva vyākhyānāvasare vakṣyati yatra bīja ivārūḍho mahātantrārthapādapaḥ ābhāti mūlasūtraṃ tad athaśabdādyalaṃkṛtam iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.